Chương 4 HỆ sinh tháI



tải về 196.08 Kb.
trang1/4
Chuyển đổi dữ liệu07.09.2016
Kích196.08 Kb.
  1   2   3   4
Chương 4
HỆ SINH THÁI

Hệ sinh thái cũng như những đơn vị chức năng trong sinh giới, các hoạt động của nó nói riêng hay toàn bộ sinh quyển nói chung làm cho thế giới ngày nay ngày càng phát triển và trở nên ổn định vững chắc. Mọi cá thể, mọi quần thể và quần xã sinh vật, những thành viên sống cấu trúc nên hệ cũng được thừa hưỡng những thành quả đó để phát triển và tiến hoá không ngừng. Con người, đương nhiên cũng là một trong những thành viên của hệ sinh thái.
I. Định nghĩa.

Hệ sinh thái là tổ hợp của một quần xã sinh vật với môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại, trong đó các sinh vật tư¬ơng tác với nhau và với môi trường để tạo nên chu trình vật chất (chu trình sinh-địa-hoá) và sự chuyển hóa của năng lư¬ợng.
Ví dụ: Ao, hồ, một khu rừng, một con sông, thậm chí một vùng biển...là những hệ sinh thái điển hình.
Hệ sinh thái lại trở thành một bộ phận cấu trúc của một hệ sinh thái duy nhất toàn cầu hay còn gọi là sinh quyển (Biosphere).
Thuật ngữ "Hệ sinh thái" (Ecosystem) đ¬ược A. Tansley nêu ra vào năm 1935 và trở thành phổ biến, đ¬ược sử dụng rộng rãi nhất vì nó không chỉ bao hàm các hệ sinh thái tự nhiên mà cả các hệ sinh thái nhân tạo, kể cả con tàu vũ trụ. Đư¬ơng nhiên, tàu vũ trụ là một hệ thống kín, đang hư¬ớng đến trạng thái mở khi con ngư¬ời tạo ra trong đó quá trình tự sản xuất và tiêu thụ nhờ tiếp nhận nguồn năng lư¬ợng và vật chất từ bên ngoài. Thuật ngữ hệ sinh thái của A. Tansley còn chỉ ra nhũng hệ cực bé (Microecosystem), đến các hệ lớn nh¬ư một khu rừng, cánh đồng rêu (Tundra), biển, đại d¬ương và hệ cực lớn như¬ sinh quyển.
Hệ sinh thái luôn là một hệ động lực hở và tự điều chỉnh, bởi vì trong quá trình tồn tại và phát triển, hệ phải tiếp nhận cả nguồn vật chất và năng l¬ượng từ môi tr¬ường.
Do là một hệ động lực cho nên hoạt động của hệ tuân theo các định luật thứ nhất và thứ hai của nhiệt động học. Định luật I cho rằng: năng lượng không tự sinh ra và cũng không tự mất đi mà chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác, còn định luật thứ II có thể phát biểu d¬ưới nhiều cách, song trong sinh thái học cho rằng: năng lượng khi chuyển từ bậc dinh dưỡng này sang bậc dinh dưỡng khác, hiệu suất sử dụng luôn nhỏ hơn 100%.
Bản thân hệ sinh thái hoàn chỉnh và toàn vẹn nh¬ư một cơ thể, cho nên tồn tại trong tự nhiên, hệ cũng có một giới hạn sinh thái xác định. Trong giới hạn đó, khi chịu một tác động vừa phải từ bên ngoài, hệ sẽ phản ứng lại bằng cách sắp xếp lại các mối quan hệ trong nội bộ và toàn thể hệ thống phù hợp với môi trư¬ờng thông qua những "mối liên hệ ngược" để duy trì sự ổn định của mình trong điều kiện môi tr¬ường biến động.
Các hệ sinh thái, đ¬ược đặc trư¬ng bởi đặc điểm cấu trúc và sự sắp xếp các chức năng hoạt động của mình một cách xác định. Cấu trúc của hệ phụ thuộc vào đặc tính phân bố trong không gian giữa các thành viên sống và không sống, vào đặc tính chung của môi trư¬ờng vật lý cũng như¬ sự biến đổi của các gradient thuộc các điều kiện sống (như¬ nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, độ cao...) theo chiều thẳng đứng và theo chiều nằm ngang. Tổ chức các hoạt động chức năng của hệ đư¬ợc thiết lập phù hợp với các quá trình mà chúng đảm bảo cho vật chất đư¬ợc quay vòng và năng lư¬ợng đ¬ược biến đổi. Do hoạt động của hệ trư¬ớc hết là của quần xã sinh vật, các nguyên tố hoá học di chuyển không ngừng d¬ưới dạng các chu trình để tạo nên các hợp chất hữu cơ từ các chất khoáng và n¬ước, còn năng l¬ượng từ dạng nguyên khai (quang năng - ánh sáng Mặt Trời) đư¬ợc chuyển thành dạng năng l¬ượng hóa học (hoá năng) chứa trong cơ thể thực vật, động vật thông qua các quá trình quang hợp (ở thực vật) và đồng hóa (ở động vật) rồi chuyển đổi thành nhiệt thông qua quá trình hô hấp của chúng.
Top of Form

Bottom of Form

II. Cấu trúc của hệ sinh thái
Một hệ sinh thái điển hình đ¬ược cấu trúc bởi các thành phần cơ bản sau đây:
- Sinh vật sản xuất (Producer - P)
- Sinh vật tiêu thụ (Consumer - C)
- Sinh vật phân hủy (Decomposer - D)
- Các chất vô cơ (CO2, O2 , H2O, CaCO3...) .
- Các chất hữu cơ (protein, lipid, glucid, vitamin, enzym, hoocmon,...)
- Các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, l¬ượng m¬ưa...).
Thực chất, 3 thành phần đầu chính là quần xã sinh vật, còn 3 thành phần sau là môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại và phát triển.
+ Sinh vật sản xuất (Producer - P) là những sinh vật tự d¬ưỡng (autotrophy), gồm các loài thực vật có màu xanh và một số nấm, vi khuẩn có khả năng quang hợp hoặc hóa tổng hợp.
+ Sinh vật tiêu thụ (Consumer - C) là những sinh vật dị d¬ưỡng (heterotrophy) bao gồm¬ tất cả các loài động vật và những vi sinh vật không có khả năng quang hợp và hóa tổng hợp, nói một cách khác, chúng tồn tại đư¬ợc là dựa vào nguồn thức ăn ban đầu do các sinh vật tự dưỡng tạo ra.
Tuỳ theo đặc điểm tiêu thụ của chúng, được chia ra:
- Sinh vật tiêu thụ bậc 1 (C1): bao gồm những loài động vật ăn thực vật.
- Sinh vật tiêu thụ bậc 2 (C 2): Bao gồm sinh vật ăn thịt, sử dụng sinh vật tiêu thụ bậc 1 làm thức ăn.
- Sinh vật tiêu thụ bậc 3 và bậc 4 (C3 và C4) có thể là sinh vật ăn thịt, sử dụng sinh vật tiêu thụ bậc 2 làm thức ăn. Cũng có thể là ký sinh trùng sống ký sinh trên sinh vật tiêu thụ bậc1 hoặc bậc 2 hoặc động vật ăn xác chết.
+ Sinh vật phân hủy (Decomposer - D) là tất cả các vi sinh vật dị dư¬ỡng, sống hoại sinh (saprophy).
Từ bản chất là sinh vật dị dưỡng nên các vi sinh vật tham gia vào thành phần cấu trúc của hệ sinh thái cũng đ¬ược xem là sinh vật tiêu thụ, còn một số loài động vật trong hệ sinh thái cũng đư¬ợc xem là sinh vật phân hủy. Khác với vi sinh vật, động vật tham gia vào quá trình phân hủy ở giai đoạn thô, giai đoạn trung gian, còn vi sinh vật phân hủy các chất ở giai đoạn cuối cùng, giai đoạn khoáng hóa.
Ngoài cấu trúc theo thành phần, hệ sinh thái còn có kiểu cấu trúc theo chức năng. Theo E.D. Odum (1983), cấu trúc của hệ sinh thái gồm các chức năng sau:
- Quá trình chuyển hóa năng lư¬ợng của hệ.
- Xích thức ăn trong hệ.
- Các chu trình sinh địa hóa diễn ra trong hệ.
- Sự phân hóa trong không gian và theo thời gian.
- Các quá trình phát triển và tiến hoá của hệ.
- Các quá trình tự điều chỉnh.
Một hệ sinh thái cân bằng là một hệ trong đó 4 quá trình đầu tiên đạt đư¬ợc trạng thái cân bằng động t¬ương đối với nhau. Sự cân bằng của tự nhiên, nghĩa là mối quan hệ của quần xã sinh vật với môi tr¬ường vật lý mà quần xã đó tồn tại đ¬ược xác lập và ít thay đổi từ năm này đến năm khác, chính là kết quả cân bằng của 4 chức năng nêu trên trong các hệ sinh thái lớn.
Sự cân bằng còn là kết quả của các quá trình điều chỉnh, đ¬ược diễn đạt bằng ngôn ngữ phân tích hệ thống như¬ chuỗi các "mối liên hệ ngư¬ợc" trong phạm vi của dòng năng l¬ượng, trong các xích thức ăn, các chu trình sinh địa hóa và tính đa dạng của cấu trúc.
Mỗi một chức năng của hoạt động chức năng lại chứa đựng các phần cấu trúc riêng. Chẳng hạn, đối với các chức năng thứ 1, thứ 2 và thứ 8 nêu trên gồm sinh vật quang hợp, sinh vật ăn thực vật, vật dữ, vật ký sinh, cộng sinh, sinh vật l¬ượng của chúng, và trong mối quan hệ khác, nh¬ư sự bốc hơi nước, lư¬ợng mư¬a, sự xói mòn và lắng đọng. Đối với chức năng 4 và 5 gồm quá trình tăng trư¬ởng và tái sản xuất vật chất, những tác nhân sinh học và vật lý đối với mức tử vong, sự di cư, nhập cư¬ trong hệ sinh thái cũng như¬ sự phát triển của các đặc tính thích nghi...
Với đặc tính cấu trúc đa dạng như¬ thế, hệ sinh thái ngày càng hướng đến trạng thái cân bằng ổn định và tồn tại vô hạn nếu không chịu những tác động mạnh, vư¬ợt quá ngư¬ỡng chịu đựng của mình.
III. Các ví dụ về hệ sinh thái
Như¬ trên đã đề cập, các hệ sinh thái gồm những hệ tự nhiên và nhân tạo.

1. Các hệ sinh thái tự nhiên
Sinh quyển là một hệ sinh thái khổng lồ và duy nhất của hành tinh. Nó đ¬ược cấu tạo bởi tổ hợp các hệ sinh thái dư¬ới đất, trên mặt đất và dư¬ới nư¬ớc. Chúng có quan hệ và gắn bó với nhau một cách mật thiết bằng chu trình vật chất và dòng năng l¬ượng ở phạm vi toàn cầu. Do vậy, ta có thể tách hệ thống lớn nêu trên thành những hệ độc lập tư¬ơng đối, mặc dù trên một dãy liên tục của tự nhiên, ranh giới của phần lớn các hệ không thật rõ ràng. Dư¬ới đây, chúng ta sẽ quan sát một vài hệ sinh thái điển hình như¬ là những ví dụ.

Top of Form

sinh thai moi truong Bottom of Form

1.1. Rừng quốc gia Cúc Phương.
Rừng Cúc Phư¬ơng là một bộ phận rất nhỏ của khu sinh học rừng mư¬a nhiệt đới, ở độ cao trung bình 300 - 400m. Những nét nổi bật của hệ sinh thái rừng quốc gia Cúc Phư¬ơng được biểu hiện nh¬ư sau:
Thành phần sinh giới rất đa dạng, gồm 1944 loài thuộc 908 chi của 229 họ thực vật; 71 loài và phân loài thú, trên 320 loài và phân loài chim, 33 loài bò sát, 16 loài ếch nhái, hàng ngàn loài chân khớp và những loài động vật không x¬ương sống khác, sống ở các sinh cảnh khác nhau. Trong chúng, nhiều loài còn sót lại từ kỷ thứ Ba như¬ cây Kim giao (Podocarpus fleuryi), những loài có ý nghĩa trong nghiên cứu tiến hóa như¬ dương xỉ thân gỗ (Cyathea podophylla) và C. contaminans); nhiều loài động vật đặc hữu (Endemic) như gấu ngựa (Selenarctos thibetanus), vượn đen (Hylobates concolor), vọc quần đùi trắng (Trachipethecus francoisi delacouri), cá niếc hang (Silurus cucphuongensis) .
Thảm rừng gồm nhiều tầng, tầng vư¬ợt tán với cây cao 15 - 30 m hay 40 - 50m, điển hình là chò chỉ (Parashorea chinensis), gội nếp (Aglaia gigantea), vù hư¬ơng (Ciannamomum balansae), lát hoa (Chukrasia tabularis), mun (Diospyros mun) v.v. Những hiện t¬ượng sinh thái tiêu biểu của rừng mư¬a nhiệt đới thể hiện rất rõ ở đây như¬ sự đa dạng của cây leo thân gỗ (20 loài), nhiều cây sống phụ sinh, khí sinh (các loài cây thuộc họ Lan (Orchidaceae), nhiều cây "bóp cổ" thuộc chi Đa (Ficus), chi Chân chim (Schefflera) . . . , nhiều cây ký sinh thuộc họ Tầm gửi (Loranthaceae), nhiều cây có rễ bạnh lớn như¬ sấu cổ thụ (Dracontomelum duperreanum)...
Rừng Cúc Phư¬ơng đang tồn tại ở trạng thái cân bằng ổn định, do đó, cấu trúc về thành phần loài, sự phân hóa trong không gian, cũng như¬ cấu trúc về các mối quan hệ sinh học và những hoạt động chức năng rất đa dạng và phức tạp. .
2. Hồ tự nhiên là một ví dụ điển hình cho các hệ sinh thái ở n¬ước: tất nhiên cũng như¬ các hệ sinh thái trên cạn, hồ nhận nguồn vật chất từ bên ngoài do sự bào mòn từ mặt đất sau các trận m¬ưa... và năng l¬ượng từ bức xạ Mặt Trời.
Khí dioxyt cacbon (CO2), muối khoáng và n¬ước là nguyên liệu thiết yếu cho các loài thực vật ở n¬ước hấp thụ để tạo nên nguồn thức ăn sơ cấp là tinh bột thông qua quá trình quang hợp. Những loài động vật thủy sinh, chủ yếu là giáp xác thấp (Cladocera, Copepoda)... sử dụng thực vật sống trôi nổi (thực vật phù du: Phytoplankton), cá trắm cỏ ... ăn cỏ n¬ước để tạo nên nguồn thức ăn động vật đầu tiên cho các sinh vật ăn thịt khác và ng¬ười. Tất cả nhũng chất bài tiết, chất trao đổi và xác sinh vật bị phân hủy bởi vô số các vi sinh vật yếm khí hay kỵ khí đến giai đoạn khoáng hóa cuối cùng. Ở chúng, một phần có thể lắng xuống đáy, còn phần lớn lại tham gia vào quá trình tổng hợp các chất bởi các loài sinh vật trong hồ.
Biển, đại dư¬ơng là những hệ sinh thái khổng lồ. Trong thiên nhiên ta còn gặp những hệ sinh thái cực bé (Microecosystem) nh¬ư trư¬ờng hợp các detrit đã đề cập đến ở trên.
3. Các hệ sinh thái nhân tạo
Các hệ sinh thái nhân tạo tức là những hệ sinh thái do con ng¬ười tạo ra. Chúng cũng rất đa dạng về kích cỡ , về cấu trúc . . . , lớn như¬ các hồ chứa, đồng ruộng, nư¬ơng rẫy canh tác, các thành phố, đô thị... và nhỏ nh¬ư những hệ sinh thái thực nghiệm (một bể cá cảnh, một hệ sinh thái trong ống nghiệm...). Nhiều hệ có cấu trúc đa dạng chẳng kém các hệ sinh thái tự nhiên (như¬ thành phố, hồ chứa...) song cũng có những hệ có cấu trúc đơn giản, trong đó, quần xã sinh vật với loài ưu thế được con người lựa chọn cho mục đích sử dụng của mình, chẳng hạn nh¬ư đồng ruộng, nư¬ơng rẫy . . . Những hệ như¬ thế thường không ổn định. Sự tồn tại và phát triển của chúng hoàn toàn dựa vào sự chăm sóc của con ngư¬ời. Nếu không có sự chăm sóc, hệ sẽ suy thoái và nhanh chóng đ¬ược thay thế bằng một hệ tự nhiên khác ổn định hơn
4. Mối quan hệ giữa quần xã sinh vật và môi trường.
Giữa môi trư¬ờng và quần xã sinh vật có mối liên quan chặt chẽ trên cơ sở tư¬ơng tác lẫn nhau thông qua các "mối liên hệ ngư¬ợc". Các nghiên cứu chỉ ra rằng, một trong nhữ¬ng đặc tính quan trọng của mối tư¬ơng tác đó là tỷ lệ giữa sinh khối và "giá thể" hay sinh cảnh của quần xã. Tỷ lệ này càng nhỏ, trong điều kiện cân bằng ổn định thì tác động của quần xã lên sinh cảnh càng yếu và tính ổn định của môi trư¬ờng hư¬ớng đến việc làm tăng độ bền vững của toàn hệ thống càng kém hiệu quả.
Top of Form

Top of Form

Bottom of Form

Theo quy luật, thành phần không sống (hay giá thể) trong thủy quyển lớn hơn nhiều lần so với các hệ sinh thái trên cạn. Sinh vật lư¬ợng trung bình của sinh vật trên cạn đạt đến 12 - 13 kg/m2, còn ở dưới n¬ước chỉ khoảng 10g/m2 (tính theo khối l¬ượng khô), nghĩa là nhỏ hơn 1000 lần. Điều khác biệt ở chỗ, trên cạn sinh vật phân bố theo chiều thẳng đứng chỉ vào khoảng mấy chục mét, còn ở d¬ưới n¬ước chúng lặn xuống sâu đến hàng trăm thậm chí hàng ngàn mét từ mặt xuống đáy.


Mặc dù theo khối l¬ượng, thành phần sống trong hệ rất nhỏ so với thành phần chung sống, song vai trò hoạt động và tính chủ đạo của nó lại rất lớn trong các chu trình sinh địa hóa. Chẳng hạn thành phần hoá học của biển cũng như trầm tích đáy của nó chủ yếu được quyết định bởi hoạt động sống của sinh vật (Odum, 1983).
Sự hình thành đất canh tác cũng là minh chứng rõ rệt cho vai trò cải tạo đất của các nấm, vi khuẩn, những loài động vật nhỏ bé (giun đất) và thực vật.
Khi thích nghi với môi trường, quần xã sinh vật không ngừng phát triển do sự tiến hoá liên tục của các loài. Sinh cảnh rõ ràng có ảnh hưởng lên sự phát triển tiến hoá của sinh vật, nhưng không hoàn toàn là nguyên nhân trực tiếp của quá trình đó. Ngược lại, sự thay đổi của sinh cảnh dưới ảnh hưởng của quần xã khó quan sát được trong thời gian ngắn, nhưng trong quá trình lịch sử địa chất lại rất lớn lao, ví dụ sự tạo thành các đảo san hô ở Nam Thái Bình Dương, sự biến đổi của hồ thành rừng...
Qua đó thấy rằng các thành viên cấu tạo nên quần xã càng ở bậc tiến hoá cao, càng đứng cuối xích thức ăn, càng có đóng góp nhiều cho quần xã trong việc làm biến đổi môi trường.
5. Tính bền vững của hệ sinh thái.
Một hệ sinh thái được xem là bền vững khi hệ duy trì được trạng thái của nó không đổi theo thời gian, hay tính bền vững là "sức ì" của nó trước những huỷ hoại, hay sự mềm dẽo, tức là khả năng quay trở lại trạng thái ban đầu sau khi bị tác động huỷ hoại của ngoại lực, hay cuối cùng là biên độ (độ lệch) biến động của hệ để phản ứng lại những biến đổi của môi trường mà trong giới hạn đó hệ vẫn có thể quay trở lại trạng thái ban đầu.
Dạng đặc tr¬ưng của tính bền vững đối với một hệ là sự biến đổi có chu kỳ ổn định khi những yếu tố giới hạn của môi trư¬ờng cũng xuất hiện một cách tuần hoàn.
Những ví dụ sau đây chỉ ra tính bền vững khác nhau của các hệ sinh thái trong tự nhiên trư¬ớc những biến cố của môi trư¬ờng. Năm 1970 ở biển Đỏ do mực nư¬ớc đột nhiên xuống thấp 3 ngày, tại đỉnh các rạn san hô có đến 90% các polyp bị chết. Ng¬ười ta hy vọng rằng, những rạn này có thể quay về trạng thái ban đầu phải vào cuối thế kỷ. Hệ sinh thái san hô Great Barrier ở Australia bị sao biển hủy diệt 11% vào trư¬ớc những năm 1973, như¬ng đến nay vẫn chư¬a khôi phục lại hoàn toàn. Vào năm 1972, ở bờ biển Thái Bình D¬ương thuộc Hoa Kỳ, loài nhím Strongilocentrotus sp. sinh sản như¬ vũ bão đã hủy diệt gần như¬ hoàn toàn một loài tảo thuộc chi Nereocysta, song chỉ 2 năm sau loài tảo này đã trở lại trạng thái ban đầu.
Nhiều nhà sinh thái học cho rằng, tính đa dạng càng tăng thì sự bền vững của các quần thể riêng biệt cấu trúc nên quần xã càng giảm (do kích thư¬ớc quần thể nhỏ lại). Song, để nâng cao sự bền vững của hệ thống thì cấu trúc dinh dư¬ỡng phải trở nên phức tạp hơn. Ở nơi nào sinh vật tiêu thụ có phổ thức ăn rộng thì chúng có thể nhanh chóng chuyển sang sử dụng loại thức ăn có độ phong phú cao nhất. Do đó, sinh vật tiêu thụ ít chịu tác động đối với sự biến động số l¬ượng của các nhóm thức ăn riêng biệt. Trong các hệ sinh thái đơn giản hơn, sự dinh dưỡng của sinh vật tiêu thụ bị giới hạn bởi một số loại con mồi và như¬ vậy, sự dao động về số lư¬ợng của con mồi thư¬ờng gây ra sự biến đổi mạnh số l¬ượng của sinh vật tiêu thụ.
Một trong những hậu quả quan trọng của sự biến đổi của các hệ sinh thái là sự diệt vong của các loài riêng biệt. Như¬ A.X. Constantinov (1984) đã nêu vào kỷ Phấn trắng tại các vực n¬ước ở vĩ độ 00- 500 N, những loài thuộc trùng lỗ (Foraminifera) sống nổi bị tuyệt diệt nhanh hơn so với các loài sống trong các vực n¬ước ở cao hơn 500 N. Qua 25 triệu năm kể từ sau khi khu hệ đó được hình thành, tại những thuỷ vực trên chúng chỉ còn được giữ lại tương ứng là 14% và 28%; qua 45 triệu năm sau nữa 8% và 18%, qua 70 triệu năm 0% và 10% (Riclefs, 1979). Nói một cách khác, trong các hệ sinh thái thuộc vĩ độ thấp thành phần loài của Foraminifera kém ổn định hơn so với các hệ sinh thái ở vĩ độ cao.
6. Các chu trình vật chất và dòng năng lượng trong hệ sinh thái
6.1. Các chu trình vật chất
6.1.1 Quá trình tổng hợp và phân huỷ các chất
Như¬ một cơ thể hoàn chỉnh, hệ sinh thái cũng thực hiện chức năng sống cơ bản của mình là "đồng hóa" và "dị hóa" hay nói một cách khác là tổng hợp các chất và phân hủy chúng hoặc quá trình sản xuất và tiêu thụ. Hai quá trình này giúp cho hệ tồn tại phát triển để đạt đến trạng thái tr¬ưởng thành, cân bằng ổn định trong môi trư¬ờng.
Trên phạm vi toàn cầu, từ khi xuất hiện sự quang hợp và sự phân huỷ, hai quá trình này đã thúc đẩy quá trình phân hóa và tiến hóa của thế giới sinh vật, đồng thời làm giàu cho sinh quyển bằng "của ăn của để", khi mà sức sản xuất đã vư¬ợt lên mức tiêu thụ toàn cầu.
6.1.1.1 Quá trình tổng hợp các chất
Quá trình tổng hợp các chất đ¬ược tiến hành bằng 2 phư¬ơng thức: Quang hợp và hoá tổng hợp.
Những cây xanh sống trên Trái Đất có khả năng quang hợp, mỗi năm sản xuất ra khoảng 100 tỷ tấn chất hữu cơ để nuôi sống những nhóm sinh vật khác. Trong quang hợp, diệp lục (chlorophyl) đóng vai trò rất quan trọng, nh¬ư một chất xúc tác, giúp cho cây sử dụng đ¬ược năng lượng Mặt Trời để biến đổi cacbon đioxyt (CO2) và nư¬ớc thành cacbon hyđrat, đồng thời thải ra khí oxy (O2) phân tử theo công thức :
CO2 + 2H2O Năng lượng Mặt trời (CH2O) + H2O + O2
Như¬ vậy, bất kỳ ở nơi nào có mặt cây xanh, có ánh sáng Mặt Trời, nước, khí cacbonic (CO2) và muối khoáng thì nơi đó xuất hiện quá trình quang hợp, nơi đó nguồn thức ăn sơ cấp đ¬ược tạo thành. Ở nơi nào thành phần cây xanh đa dạng, ánh sáng càng nhiều, muối khoáng giàu có, nơi đó sức sản xuất sơ cấp càng lớn. Rừng ẩm nhiệt đới, các rạn san hô, các cửa sông... là những bằng chứng hùng hồn cho nhũng nhận định ở trên.
+ Quang hợp của vi khuẩn
Những vi khuẩn có màu đều có khả năng tiếp nhận năng l¬ượng từ ánh sáng Mặt Trời để thực hiện quá trình quang hợp. Phần lớn chúng đóng vai trò không đáng kể trong sản xuất nguồn thức ăn sơ cấp, song chúng lại có khả năng hoạt động ở những điều kiện hoàn toàn không thích hợp cho các loài thực vật khác. Do vậy, chúng có vai trò nhất định trong các chu trình sinh địa hóa.
Trong quang hợp, chất bị oxy hóa (cho điện tử) không phải là nư¬ớc mà là những chất vô cơ chứa lư¬u huỳnh như¬ hydro sunphua (H2S) chẳng hạn, với sự tham gia của vi khuẩn l¬ưu huỳnh xanh và đỏ (Chlorobacteriaceae và Thiorhodaceae), hoặc các hợp chất vô cơ với sự tham gia của các nhóm vi khuấn không l¬ưu huỳnh đỏ và nâu (Athiorhodaceae) thì quá trình đó không giải phóng oxy phân tử.
CO2 + 2H2S Năng lượng mặt trời (CH2O) + H2O + 2S
Từ những ví dụ trên, công thức quang hợp có thể viết d¬ưới dạng tổng quát.
CO2 + 2H2A Năng lượng mặt trời (CH2O) + H2O + 2A
ở đây chất khử (hay chất bị oxy hóa) tức là chất cho điện tử là H2A có thể là nư¬ớc hoặc các chất vô cơ hay hữu cơ chứa l¬ưu huỳnh, còn A có thể là oxy phân tử hay l¬ưu huỳnh nguyên tố.
- Quá trình hóa tổng hợp
Quá trình hóa tổng hợp với sự tham gia của một số nhóm vi khuẩn xác định không cần ánh sáng Mặt Trời, song lại cần oxy để oxy hóa các chất. Các vi khuẩn hóa tổng hợp lấy năng lượng từ phản ứng oxy hóa các hợp chất vô cơ để đư¬a cacbon dioxyt vào trong thành phần của chất tế bào. Những hợp chất vô cơ đơn giản trong hóa tổng hợp đư¬ợc biến đổi, chẳng hạn từ amoniac thành nitrit, nitrit thành nitrat, sunphit thành l¬ưu huỳnh, sắt 2 thành sắt 3... với sự tham gia của các nhóm vi khuẩn Beggiatoa (ở nơi giàu Sunphat) và vi khuẩn Azotobacter, v.v. Hoặc như Thyobacillus rất phong phú trong các suối nước nóng giàu lưu huỳnh, vi khuẩn nitơ (Pseudomonas, Nitrobacter...) có mặt trong nhiều công đoạn của chu trình nitơ. Những vi khuẩn như thế có thể phát triển trong bóng tối, nhưng đa số chúng cần O2. Vi khuẩn hóa tổng hợp chủ yếu tham gia vào việc sử dụng lại (thứ sinh) các hợp chất cacbon hữu cơ chứ không tham gia vào việc tạo thành nguồn thức ăn sơ cấp, nói một cách khác, chúng sống nhờ vào những sản phẩm phân hủy của các chất hữu cơ được tạo ra bởi quá trình quang hợp của cây xanh hay vi khuẩn quang hợp khác.
Nhờ khả năng hoạt động trong bóng tối ở các lớp trầm tích, trong đất hay trên đáy các thủy vực, vi khuẩn hóa tổng hợp không chỉ lôi cuốn các chất dinh d¬ưỡng vào sản xuất chất hữu cơ mà còn sử dụng cả nguồn năng lư¬ợng "rơi vãi" mà các sinh vật tiêu thụ không tài nào tiết kiệm được trong cuộc sống của mình.

Bottom of Form



Trong phạm vi rộng của sự tiến hóa, ngư¬ời ta chỉ chia sinh vật thành 2 dạng chính: sinh vật tự dư¬ỡng và sinh vật dị dư¬ỡng, còn các dạng trung gian khác, tuy cũng có những giá trị nhất định trong sinh giới, song chúng không đặc trư¬ng và không phổ biến.
6.1.1.2. Quá trình phân hủy các chất
Quá trình phân hủy các chất trong tự nhiên xảy ra theo các dạng chính:
+ Hô hấp hiếu khí hay oxy hóa sinh học, trong đó chất nhận điện tử (hay là chất oxy hóa) là oxy phân tử. Hô hấp hiếu khí ng¬ược với quá trình quang hợp, tức là các chất hữu cơ bị phân giải để cho sản phẩm cuối cùng là khí cacbon dioxyt (CO2) và n¬ước. Do đó, tất cả các loài động thực vật, cũng như¬ đa số đại diện của Monera và Protista mới có năng l¬ượng để duy trì mọi hoạt động sống và cấu tạo nên chất sống riêng cho mình.
+ Hô hấp kỵ khí xảy ra không có sự tham gia của oxy phân tử. Chất nhận điện tử (hay chất oxy hóa) không phải là O2 mà là chất vô cơ hay chất hữu cơ khác. Nhiều vi sinh vật hoại sinh (vi khuẩn, nấm, động vật nguyên sinh) tiến hành phân hủy các chất trong điều kiện không có oxy. Chẳng hạn, vi khuẩn mê tan phân giải các hợp chất hữu cơ để tạo thành khí mê tan (CH4) bằng cách khử cacbon hữu cơ hoặc vô cơ (cacbonat) trong các đáy ao hồ. Vi khuẩn mê tan còn tham gia vào việc phân hủy phân gia súc và phân của các loài nhai lại khác. Vi khuẩn Desulfovibrio khử sunphat trong các trầm tích biển sâu để tạo thành H2S như¬ ở biển Đen.
- Sự lên men: Đó là quá trình hô hấp kỵ khí, như¬ng các chất hữu cơ bị oxy hóa (chất khử) cũng là chất nhận điện tử (chất oxy hóa). Trong quá trình này xảy ra sự khử hydro, kéo theo là sự bẻ gãy các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản hơn.
Tham gia vào quá trình lên men có các vi sinh vật kỵ khí nghiêm ngặt hoặc kỵ khí tuỳ ý. Trong tr¬ường hợp lên men bởi vi sinh vật kỵ khí tùy ý, ở điều kiện có oxy, vi sinh vật chuyển sang hô hấp hiếu khí.
Những vi sinh vật sống kỵ khí, kỵ khí tùy ý, hiếu khí khi tham gia vào các quá trình hô hấp và phân hủy các chất đều đóng vai trò rất lớn trong các hệ sinh thái.
Tổng hợp các chất rồi lại phân hủy chúng, nói chung, là chức năng hoạt động của các quần xã sinh vật. Nhờ vậy, vật chất đư¬ợc quay vòng còn năng l¬ượng đư¬ợc biến đổi.
Phân hủy là kết quả của cả các quá trình vô sinh và hữu sinh. Những vụ cháy rừng hay cháy đồng cỏ là yếu tố giới hạn, song cũng là yếu tố điều chỉnh quan trọng của tự nhiên. Nhờ sự phân hủy, trong môi trường còn xuất hiện hàng loạt các chất "ngoại tiết" (exocrine), tham gia vào quá trình điều hòa hoạt động sống của các thành viên cấu tạo nên quần xã.
Những sinh vật phân hủy (bao gồm cả những loài động vật) tham gia vào việc phân giải các chất ở nhiều công đoạn khác nhau, từ thô đến tinh, và bằng nhiều cách với sự có mặt của hàng loạt các loại enzym đặc trưng mà không một sinh vật nào có đủ. Nhờ vậy, ngay cả các chất khó phân hủy nhất nh¬ư cellulose, lignin hay các hợp chất humic... cũng không thể tồn tại được, mà bị phân hủy tới cùng.
Tóm lại, trong quá trình hô hấp hay phân huỷ vật chất bởi các nhóm sinh vật, sản phẩm được hình thành chủ yếu là CO2, H2O, song trong quá trình đó cũng có thể diễn ra chưa đến giai đoạn kết thúc, ở điều kiện như vậy, chất hữu cơ vẫn còn chứa một ít năng lượng nhất định sẽ được các nhóm sinh vật khác sử dụng và phân huỷ đến cùng.


  1   2   3   4


Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©hocday.com 2019
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương