Lời Giới Thiệu Lịch sử Triết học



tải về 1.37 Mb.
trang1/16
Chuyển đổi dữ liệu31.07.2016
Kích1.37 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16



Lời Giới Thiệu
Lịch sử Triết học là môn học mang lại cho người học những hiểu biết mang tính hệ thống về quá trình hình thành và phát triển tư duy triết học – cơ sở của tư duy lý luận nhân loại, qua đó làm phong phú đời sống tinh thần và nâng cao năng lực sử dụng tư duy vào việc giải quyết các vấn đề do nhận thức khoa học và thực tiễn cuộc sống đặt ra. Vì vậy, trong mấy năm qua, môn học này đã được Bộ Giáo dục - Đào tạo cho phép đưa vào giảng dạy rộng rãi cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh của các trường đại học và cao đẳng trong cả nước. Tuy nhiên, việc giảng dạy và học tập môn học này luôn gặp không ít khó khăn.

Nhằm tạo thuận lợi cho sinh viên trong việc học tập, giúp giảng viên thống nhất chương trình giảng dạy và yêu cầu trong thi cử, Bộ môn Triết học thuộc Ban Triết học – Xã hội học trường Đại học Kinh tế TP HCM đã giao cho TS Nguyễn Ngọc ThuTS Bùi Văn Mưa tiến hành sửa chữa cơ bản nội dung giáo trình Đại cương Lịch sử Triết học (xuất bản năm 2001) và tái bản lần này dùng làm cơ sở cho việc giảng dạy và học tập môn Lịch sử triết học cho các hệ đào tạo trong trường.

Để phù hợp với điều kiện học tập và nghiên cứu của sinh viên kinh tế, quyển giáo trình này không giới thiệu toàn bộ và phân tích đầy đủ các hệ thống triết học của các quốc gia dân tộc trên thế giới, mà chủ yếu giới thiệu một cách tổng quát các tư tưởng triết học cơ bản của một số hệ thống triết học tiêu biểu từ cổ đại đến hiện đại. Vì vậy, nội dung quyển giáo trình này được thiết kế thành 7 chương (xem mục lục) và được phân công biên soạn như sau:

TS Nguyễn Ngọc Thu chủ biên và tham gia biên soạn các chương 1, 2, 3; TS Bùi Văn Mưa chủ biên các chương 4, 5, 6, 7 và tham gia biên soạn các chương 2, 3, 4, 5, 6, 7. TS Nguyễn Thanh tham gia biên soạn chương 1; TS Hoàng Trung tham gia biên soạn chương 4; TS Trần Nguyên Ký tham gia biên soạn chương 5; TS Bùi Bá Linh, ThS Bùi Xuân Thanh, ThS Vũ Thị Kim Liên tham gia biên soạn chương 6; PGS-TS Trương Giang Long TS Lê Thanh Sinh tham gia biên soạn chương 7.

Mặc dù tập thể tác giả rất cố gắng, song giáo trình này chắc chắn vẫn còn nhiều hạn chế, Bộ môn Triết học rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành, sâu sắc của các đồng nghiệp, các sinh viên, bạn đọc để kịp thời sửa chữa, bổ sung trong lần tái bản sau. Thư từ, ý kiến trao đổi, đăng ký phát hành xin vui lòng liên hệ với Bộ môn Triết học, Ban Triết học – Xã hội học Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh - Địa chỉ: 59 C Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3, TP HCM (Phòng A 216); : (08)8.242.677. Xin chân thành cảm ơn.

TP HCM, tháng 3 năm 2003

Bộ môn Triết học

MỤC LỤC


Lời giới thiệu 3

Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ LỊCH SỬ TRIẾT HỌC 5

Chương 2: TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI

I. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển. Các đặc điểm cơ bản 16

II. Một số tư tưởng, trường phái triết học 21

A. Tư tưởng triết học trong Upanisát 21

B. Hệ thống chính thống 22


C. Hệ thống không chính thống 27

Chương 3: TRIẾT HỌC TRUNG HOA CỔ ĐẠI

I. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển. Các đặc điểm cơ bản 34

II. Các trường phái triết học 38

Chương 4: TRIẾT HỌC HI LẠP CỔ ĐẠI

I. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển. Các đặc điểm cơ bản 62


II. Các trường phái triết học 66


A. Chủ nghĩa duy vật 66

B. Chủ nghĩa duy tâm 74


C. Chủ nghĩa nhị nguyên 83

Chương 5: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY TRUNG ĐẠI

I. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển. Các đặc điểm cơ bản 90


II. Tư tưởng triết học của một số triết gia 92


Chương 6: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THỜI PHỤC HƯNG - CẬN ĐẠI

I. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển. Các đặc điểm cơ bản 97

II. Các tư tưởng, trường phái triết học 102

A. Các tư tưởng triết học thời phục hưng 102


B. Trường phái duy vật kinh nghiệm – duy giác 105

C. Trường phái duy lý – tư biện 118

D. Trường phái duy tâm - bất khả tri 132


E. Triết học khai sáng và chủ nghĩa duy vật Pháp 136
F. Triết học cổ điển Đức 149

Chương 7: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI

I. Quá trình hình thành và phát triển của triết học mácxít 187

A. Điều kiện và tiền đề xuất hiện triết học mácxít 188

B. Các giai đoạn hình thành và phát triển triết học mácxít 193

II. Khái quát quá trình hình thành và phát triển của một số trào lưu triết học ngoài mácxít Phương Tây hiện đại 210

Chương 1

KHÁI LUẬN VỀ LỊCH SỬ TRIẾT HỌC




1. Triết học là gì ?

Triết học là hình thái ý thức xã hội ra đời từ khi chế độ cộng sản nguyên thủy thay thế bằng chế độ chiếm hữu nô lệ. Những học thuyết triết học đầu tiên trong lịch sử xuất hiện vào khoảng thế kỷ VIII – VI (trước CN) ở An Độ cổ đại, Trung Quốc cổ đại, Hy Lạp và La Mã cổ đại và ở các nước khác.



Triết theo từ nguyên chữ Hán có nghĩa là trí – với ý nghĩa là: sự hiểu biết, nhận thức sâu rộng và đạo lý. Còn theo nguyên nghĩa tiếng Hy Lạp, Triết học gồm hai yếu tố ngôn ngữ hợp thành là: Philo – yêu thích; và Sophia – sự thông thái; vậy, Philosophiayêu thích sự thông thái.

Triết học hiểu theo ý nghĩa nào, thì từ thời cổ xưa, triết học đã là một bộ môn tổng hợp bao gồm cả các lĩnh vực tri thức mà ngày nay gọi là môn khoa học cụ thể như cơ học, lý học, sinh học, thiên văn học… Nhưng do sự phát triển của xã hội, yêu cầu của thực tiễn, con người cần có những hiểu biết ngày càng chi tiết hơn về thế giới xung quanh nên các bộ môn khoa học cụ thể dần xuất hiện và tách khỏi triết học. Do vậy, đối tượng của triết học dần dần thu hẹp lại, chỉ đề cập đến những vấn đề cơ bản của tồn tại và của sự nhận thức tồn tại ấy.

Vậy, triết học là một hình thái ý thức xã hội, là học thuyết về những nguyên tắc chung của tồn tại và nhận thức, là thái độ con người đối với thế giới, là khoa học về những qui luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Đặc điểm chủ yếu của triết học như một hình thái ý thức xã hội là ở chỗ, cố gắng đưa ra một quan niệm chỉnh thể về thế giới, về các quá trình vật chất và tinh thần cũng như mối liên hệ tác động của các quá trình đó, về nhận thức thế giới và con đường cải biến thế giới. Đặc điểm này của triết học đã nói lên sự khác nhau giữa nó với các khoa học cụ thể, vì các khoa học cụ thể nghiên cứu những mặt riêng lẻ của hiện thực, như toán học nghiên cứu mối quan hệ về số lượng và không gian; vật lý học nghiên cứu các quá trình nhiệt, điện, từ; sinh học nghiên cứu những đặc điểm phát triển của thế giới thực vật và động vật. Triết học cũng khác với chính trị, nghệ thuật, đạo đức.

2. Vấn đề cơ bản của triết học

Lịch sử triết học từ cổ đại đến nay là lịch sử đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, cho nên nghiên cứu lịch sử triết học, đương nhiên phải nắm vững vấn đề cơ bản của triết học – cái chuẩn mực để phân biệt chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm.

Tất cả những hiện tượng mà chúng ta gặp thường ngày của thế giới, chung qui lại có hai loại: các hiện tượng vật chất, tồn tại bên ngoài ý thức chúng ta và các hiện tượng tinh thần, tồn tại trong ý thức chúng ta. Không có bất kỳ hiện tượng nào nằm ngoài hai loại đó. Vật chất và ý thức là hai phạm trù triết học dùng để chỉ hai loại hiện tượng đó. Bất kỳ trường phái triết học nào cũng phải đề cập đến và giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, bằng hình thức này hoặc bằng hình thức khác, trực tiếp hoặc gián tiếp, xem đó là điểm xuất phát lý luận cho việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận, cho việc xác định bản chất của các trường phái triết học đó.

Vậy, vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức, giữa tồn tại và tư duy hay giữa tự nhiên và tinh thầnvấn đề cơ bản của triết học. Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt:



a) Mặt thứ nhất: Mặt này trả lời cho câu hỏi: Vật chất hay ý thức, giới tự nhiên hay tinh thần, cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? Tuỳ thuộc vào lời giải đáp cho câu hỏi này mà các học thuyết triết học khác nhau đã chia thành hai trào lưu cơ bản là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm.

  • Chủ nghĩa duy vật khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau, thế giới vật chất tồn tại một cách khách quan độc lập với ý thức con người và không có ai sáng tạo ra; còn ý thức là phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc con ngưới; không thể có tinh thần, ý thức nếu không có vật chất. Chủ nghĩa duy vật đã trải qua con đường phát triển lâu dài và đã có nhiều hình thức tồn tại khác nhau:

- Hình thức đầu tiên của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật cổ đại. Đó là chủ nghĩa duy vật chất phác, xuất phát từ giới tự nhiên để giải thích chúng, nhưng chủ nghĩa duy vật này chưa có cơ sở khoa học để đứng vững trước sự tiến công của chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo ngự trị trong thời trung cổ.

- Hình thức thứ hai của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ XVII – XVIII. Hình thức này ra đời trong hoàn cảnh giai cấp tư sản đang lên, họ xây dựng chủ nghĩa duy vật của mình nhằm chống lại thế giới quan duy tâm, tôn giáo của giai cấp phong kiến. Nhưng do hạn chế bởi trình độ khoa học và lợi ích giai cấp, cho nên nó mang tính chất siêu hình.

- Hình thức thứ ba của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật biện chứng. Nó được xây dựng trên cơ sở của khoa học hiện đại và không ngừng phát triển do nhu cầu thực tiễn cùng sự phát triển của khoa học thời đại mới.

  • Chủ nghĩa duy tâm - đối lập với chủ nghĩa duy vật - cho rằng tinh thần, ý thức có trước và là cơ sở tồn tại của giới tự nhiên, của vật chất. Chủ nghĩa duy tâm có hai phái chủ yếu là chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan.

- Chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng, cảm giác, ý thức của con người là cái có trước và quyết định sự tồn tại của mọi sự vật và hiện tượng bên ngoài. Các sự vật và hiện tượng chỉ là “những tổng hợp của cảm giác” và tư tưởng. Phủ nhận sự tồn tại của thế giới khách quan, chủ nghĩa duy tâm chủ quan cũng phủ nhận luôn cả tính qui luật khách quan của các sự vật và hiện tượng. Quan niệm duy tâm đã không tránh khỏi dẫn đến chủ nghĩa duy ngã.

- Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng có một thực thể tinh thần tồn tại trước hoặc tồn tại ở bên ngoài và độc lập với con người, với thế giới vật chất, sản sinh ra và quyết định tất cả các quá trình của thế giới vật chất.

Tuy có sự khác nhau trên đây trong quan niệm cụ thể về cái có trước và về sự có trước, nhưng cả hai dạng của chủ nghĩa duy tâm đều giống nhau ở chỗ coi ý thức, tinh thần là cái có trứơc, là cái sản sinh ra vật chất và quyết định vật chất.

Mặc dù chủ nghĩa duy tâm dựa vào lý trí, vào tri thức (chứ không dựa vào lòng tin như tôn giáo) để luận chứng cho lý luận của mình, nhưng lý luận ấy lại sai lầm là do:

Một là, về phương diện nhận thức, chủ nghĩa duy tâm xem xét sự vật một cách phiến diện, thái quá (một sự thổi phồng, bơm to), thậm chí tuyệt đối hóa của một trong những mặt, của một trong những đặc trưng, của một trong những khía cạnh của nhận thức tách rời khỏi vật chất, khỏi giới tự nhiên, khỏi hiện thực xã hội. Chẳng hạn, đúng là cảm giác là nguồn gốc của mọi sự hiểu biết của con người về thế giới, nhưng từ đó lại đi đến kết luận cảm giác là cái có trước, còn các sự vật bên ngoài chỉ là phức hợp của các cảm giác thì là sai lầm, thì duy tâm. Hoặc từ vai trò năng động của ý thức trong quan hệ với vật chất mà lại đi đến chỗ cho rằng, ý thức là cái sản sinh ra vật chất, quyết định vật chất, thì cũng là sai lầm, cũng là duy tâm.

Hai là, về mặt xã hội, do việc hình thành giai cấp, lao động trí óc đã trở thành đặc quyền của giai cấp bóc lột. Bởi vậy các nhà tư tưởng của giai cấp đã có thái độ khinh miệt lao động chân tay và đã ảo tưởng rằng tư tưởng là lực lượng quyết định, còn sản xuất vật chất là lĩnh vực thứ yếu, thấp hèn.

Ngoài hai trào lưu cơ bản là duy vật và duy tâm, trong triết học còn có phái nhị nguyên luận. Theo những người thuộc phái nhị nguyên luận, cả hai nguyên thể vật chất và tinh thần đều tồn tại song song và độc lập với nhau: thế giới vật chất sinh ra từ nguyên thể vật chất, thế giới tinh thần sinh ra từ nguyên thể tinh thần. Các nhà nhị nguyên luận muốn dung hòa giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, nhưng cuối cùng họ rơi vào chủ nghĩa duy tâm, vì họ thừa nhận ý thức hình thành và phát triển tự nó không phụ thuộc vào vật chất.



b) Mặt thứ hai: Mặt này nhằm giải đáp cho câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế giới không?

  • Chủ nghĩa duy vật xuất phát từ chỗ cho rằng, vật chất có trứơc, ý thức có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức và ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, do đó thừa nhận con người có thể nhận thức được thế giới và các qui luật của thế giới.

Có nhà triết học duy tâm thừa nhận thế giới là có thể nhận thức được; nhưng vì họ xuất phát từ quan niệm cho rằng ý thức có trước vật chất, vật chất phụ thuộc vào ý thức nên theo họ nhận thức không phải là phản ánh thế giới mà chỉ là sự nhận thức, tự ý thức của ý thức về bản thân. Họ phủ nhận thế giới khách quan là nguồn gốc của nhận thức, phủ nhận cảm giác, khái niệm của con người là cái phản ánh các sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan.

  • Một số nhà triết học duy tâm đã bác bỏ về nguyên tắc khả năng của con người nhận thức được thế giới. Đó là những nhà triết học theo thuyết không thể biết.

3. Hai phương pháp nhận thức thế giới

Trong lịch sử tư tưởng triết học, song song với cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm là cuộc đấu tranh giữa hai phương pháp nhận thức thế giới. Khi lý giải những vấn đề như: các sự vật, hiện tượng của thế giới chung quanh ta tồn tại như thế nào; chúng hoàn toàn đứng biệt lập hay phụ thuộc, ràng buộc lẫn nhau; hoàn toàn ở trong trạng thái tĩnh, ngưng đọng hay vận động, biến đổi không ngừng? đã hình thành hai quan điểm đối lập với nhau – phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình.



a) Phương pháp biện chứng: Phương pháp này cho rằng mọi sự vật, hiện tượng của thế giới, kể cả những hình ảnh tinh thần của chúng có quan hệ qua lại với nhau, không ngừng vận động và phát triển. Trong đó vận động được hiểu là “tự vận động”, còn phát triển là phát triển tự thân, phát triển thông qua mâu thuẫn. Nguồn gốc và động lực của sự vận động và phát triển là đấu tranh của các mặt đối lập tồn tại ở bên trong sự vật. Đó là những mặt, những thuộc tính trái ngược nhau, nhưng lại liên hệ ràng buộc lẫn nhau trong cùng một sự vật.

b) Phương pháp siêu hình: Phương pháp này cho rằng mọi sự vật, hiện tượng của thế giới đều tồn tại cô lập nhau, tách rời nhau. Chúng luôn ở trạng thái tĩnh tại, đứng im, không vận động và cũng không chuyển hoá, phát triển. Nếu có thừa nhận sự phát triển thì phép siêu hình coi phát triển chỉ là tăng lên hay giảm đi đơn thuần về lượng, chỉ là lặp lại cái cũ, chứ không có sự ra đời của cái mới. Như vậy, trên thực tế quan điểm siêu hình không thừa nhận mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển, không thừa nhận sự ra đời của cái mới.

Ở đây cần phân biệt sự khác nhau giữa một bên là phương pháp trừu tượng hoá, tạm thời cô lập sự vật, đặt nó ở bên ngoài mối liên hệ chung, tách nó khỏi sự vận động và phát triển để nghiên cứu - đó là điều kiện cần thiết cho nhận thức khoa học - với một bên là phương pháp siêu hình – phương pháp nhận thức sai lầm.

Tóm lại, phương pháp siêu hình là quan điểm luôn luôn xem xét sự vật trong trạng thái biệt lập, ngưng đọng với một tư duy cứng nhắc; trong khi đó, phương pháp biện chứng là quan điểm luôn luôn xem xét sự vật trong mối liên hệ ràng buộc lẫn nhau và trong trạng thái vận động, biến đổi không ngừng, với một tư duy mềm dẻo, linh hoạt.

4. Vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Với tính cách là một hệ thống tư duy lý luận, một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, một hình thức nhận thức tổng quát cho phép con người hiểu được thế giới và biết cách ứng xử trong thế giới, triết học có những giá trị lớn như sau:



a) Triết học là cơ sở thế giới quan: Thế giới quan là một hệ thống các quan niệm, quan điểm tổng quát của con người (sống ở một thời đại nào đó, thuộc về một giai – tầng nào đó) về thế giới, về vai trò, vị trí của con người trong thế giới đó. Như vậy, thế giới quan thống nhất trong mình vũ trụ quan, ý thức hệ và nhân sinh quan của con người cụ thể. Với tính cách là cơ sở thế giới quan, triết học vừa là cơ sở vũ trụ quan, vừa là cơ sở ý thức hệ, vừa là cơ sở nhân sinh quan.

+ Với tính cách là cơ sở vũ trụ quan, triết học góp phần truy tìm lời giải cho hệ vấn đề về bản thể, về vũ trụ… để xây dựng mô hình vũ trụ hợp lý và tiến đến làm sáng rõ vị trí, vai trò của con người trong vũ trụ đó.

+ Với tính cách là cơ sở ý thức hệ, triết học góp phần truy tìm lời giải cho hệ vấn đề về xã hội, về các giai – tầng trong xã hội… Để xác định những lợi ích sống còn và những mục đích bất di bất dịch mà các giai – tầng, xã hội nào đó phải theo đuổi, phấn đấu không mệt mỏi. Khao khát hướng đến lý trí của triết học hoà nhập với khát vọng hướng đến quyền lực chính trị của các giai – tầng tạo thành cội nguồn sức mạnh tinh thần – vật chất giúp các giai – tầng trong xã hội tự ý thức về sự tồn tại của mình và thời đại của mình để giải quyết những xung đột trong xã hội, vươn lên làm chủ cuộc sống của chính mình và đóng góp vào tiến trình lịch sử nhân loại.

+ Với tính cách là cơ sở nhân sinh quan, triết học góp phần truy tìm lời giải cho hệ vấn đề về đời người, về sự sống – cái chết, về hạnh phúc – khổ đau… của mỗi con người cá nhân trong thực tại cuộc sống (vũ trụ và cộng đồng xã hội)… Triết học góp phần hướng dẫn hành vi con người xuyên qua những xung đột nhân cách, những ràng buộc lợi ích để vươn lên trở thành con người chân chính trước những cạm bẫy của đời thường.

b) Triết học là cơ sở phương pháp luận phổ biến: Phương pháp luận phổ biến là học thuyết triết học về các nguyên tắc, quan điểm (phương pháp nền tảng) hướng dẫn hành vi con người trong hoạt động thực tiễn và nhận thức. Phương pháp luận phổ biến vừa là lý luận về cách xây dựng phương pháp, đồng thời là nghệ thuật vận dụng phương pháp trong những điều kiện tình hình hoạt động cụ thể. Như vậy, phương pháp luận phổ biến thống nhất trong mình học thuyết về phương pháp phổ biến trong hoạt động nhận thức thế giới và học thuyết về phương pháp phổ biến trong thực tiễn cải tạo thế giới.

+ Với tính cách là cơ sở phương pháp luận phổ biến trong hoạt động nhận thức, triết học xây dựng các nguyên tắc tổng quát chỉ đạo lý trí con người trong việc khám phá ra bản chất của các hiện tượng đa dạng xảy ra trong thế giới xung quanh, nâng cao trình độ tư duy lý luận cho con người.

+ Với tính cách là cơ sở phương pháp luận phổ biến trong hoạt động thực tiễn, triết học xây dựng các nguyên tắc tổng quát hướng dẫn hoạt động cải tạo hiện thực cuộc sống vì lợi ích cao cả của giai – tầng nói riêng, của thời đại hay nhân loại nói chung. Triết học không chỉ lý giải thế giới mà nó còn góp phần vào việc cải tạo thế giới.

5. Đối tượng và nhiệm vụ của lịch sử triết học

Lịch sử triết học là lịch sử phát sinh, hình thành và phát triển của triết học nói chung, của các khuynh hướng và hệ thống triết học khác nhau nói riêng trong sự phụ thuộc suy đến cùng vào sự phát triển của tồn tại xã hội.



a) Đối tượng: Lịch sử triết học nghiên cứu:

+ Quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy vật trong cuộc đấu tranh của nó với chủ nghĩa duy tâm, sự thay thế những hình thái khác nhau của chủ nghĩa duy vật. Đồng thời lịch sử triết học còn nghiên cứu sự phát triển của chủ nghĩa duy tâm, quá trình biến đổi của nó dưới các hình thái khác nhau, các khuynh hướng khác nhau.

+ Lịch sử triết học cũng nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của hai phuơng pháp nhận thức thế giới đối lập nhau – phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình. Lịch sử phát triển của triết học cho thấy rằng cuộc đấu tranh giữa hai phương pháp nhận thức thế giới luôn luôn gắn liền hữu cơ với cuộc đấu tranh giữa hai khuynh hướng triết học cơ bản – chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm.

b) Nhiệm vụ: Là một khoa học, lịch sử triết học có nhiệm vụ:

+ Tìm ra bản chất của các học thuyết triết học và xác định vị trí của nó trong lịch sử triết học trong từng nước, từng giai đoạn nói riêng và của thế giới nói chung.

+ Thấy được mối liên hệ giữa các khuynh hướng biểu hiện khác nhau của các học thuyết, các trường phái, các phương pháp triết học trong quá trình phát triển của chúng.

+ Thấy được sự đan xen lẫn nhau, thâm nhập vào nhau, kế thừa lẫn nhau và loại bỏ lẫn nhau giữa các trào lưu triết học; đồng thời thấy được sự gắn bó chặt chẽ giữa các trường phái triết học với toàn bộ hoạt động thực tiễn của con người, với lợi ích và mục đích của những lực lượng xã hội nhất định.

+ Và cuối cùng phải đánh giá khách quan những đóng góp tích cực, những hạn chế của các học thuyết, các phương pháp triết học trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.

Như vậy, với tư cách là một khoa học, lịch sử triết học phải phát hiện ra những qui luật hình thành, phát sinh, phát triển của các học thuyết, trường phái triết học và xác định vai trò của chúng đối với sự phát triển của tư duy lý luận nói riêng và đối với đời sống, xã hội nói chung.



6. Phân kỳ lịch sử triết học

Tuỳ theo quan niệm về triết học của nhà nghiên cứu mà lịch sử triết học được phân chia ra thành những giai đoạn, chặng đường phát triển cụ thể khác nhau. Chúng ta xuất phát từ quan niệm của triết học Mác coi triết học chỉ là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, là một hình thức nhận thức tổng quát cho phép con người hiểu được thực chất thế giới và biết cách ứng xử thích hợp trong thế giới mà phân kỳ lịch sử triết học dựa theo sự phân kỳ hình thái kinh tế – xã hội, trong đó có chú trọng đến những đặc điểm của thời đại, của dân tộc, của giai cấp sản sinh ra triết học và tính độc lập tương đối của triết học trong quá trình phát triển của mình.

Từ định hướng trên, chúng ta có thể chia lịch sử triết học ra thành Triết học phương Đông Triết học phương Tây. Tuy nhiên do điều kiện kinh tế – chính trị – xã hội ở các nước phương Đông ít biến động so với các nước phương Tây, nên lịch sử triết học phương Đông cũng ít biến động hơn so với phương Tây. Vì vậy, chúng ta có thể chia lịch sử triết học, đặc biệt là triết học phương Tây ra thành: Triết học thời cổ đại; Triết học thời trung đại; Triết học thời phục hưng và cận đại (bao gồm cả Triết học cổ điển Đức); và Triết học thời hiện đại (Triết học mácxít và các trào lưu triết học ngoài mácxít hiện đại).

7. Ý nghĩa của việc nghiên cứu lịch sử triết học

Nghiên cứu Lịch sử triết học có ý nghĩa to lớn trong nhận thức lý luận và đời sống thực tiễn xã hội. Bởi vì:



Một là, nó cho ta khả năng hiểu biết và khái quát sự phát triển lịch sử tư tưởng triết học của nhân loại, nó chỉ rõ sự hình thành và phát triển của những phương pháp nhận thức khoa học, nó dạy ta phương pháp nghiên cứu, đánh giá các học thuyết triết học trong lịch sử, góp phần xây dựng phương pháp tư duy đúng đắn.

Hai là, nó giúp chúng ta nắm bắt được những kinh nghiệm của nhận thức khoa học, trí tuệ của mỗi thời đại lịch sử được kết tinh trong triết học, nhằm làm tăng thêm sự hiểu biết của mỗi con người.

Ba là, nó góp phần to lớn trong cuộc đấu tranh tư tưởng hiện nay, cũng như việc xây dựng thế giới quan duy vật và tính chất hạn chế sai lầm của thế giới quan duy tâm; nó khẳng định chỉ có triết học nào gắn liền mật thiết với thực tiễn và khoa học mới giúp con người tìm ra được chân lý khách quan.

Bốn là, nó giúp chúng ta hiểu rằng sự xuất hiện triết học mácxít là tất yếu lịch sử, phù hợp với lôgích khách quan của sự phát triển tư tưởng nhân loại, thấy rõ tính chất khoa học của nó không chỉ trong quá khứ mà cho cả ngày nay và tiếp tục về sau.

Khi nghiên cứu lịch sử triết học cần lưu ý một số vấn đề sau đây:



Một là, nghiên cứu lịch sử triết học không thể tách rời nó khỏi lịch sử đời sống vật chất của xã hội, trước hết là vào cơ sở kinh tế; mặt khác, phải tìm ra sự tác động trở lại của nó đối với điều kiện kinh tế xã hội làm nền tảng cho nó.

Hai là, nghiên cứu cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, giữa phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình để thấy rằng không phải chúng làm đơn giản, làm nghèo nàn lịch sử triết học, mà trái lại nó làm phong phú thêm bởi sự đan xen lẫn nhau, thâm nhập vào nhau, kế thừa lẫn nhau và loại bỏ lẫn nhau giữa các trào lưu triết học.

Ba là, nghiên cứu lịch sử triết học là phải khách quan và trung thực. Không nên đánh giá quá cao triết học phương Tây, hạ thấp triết học phương Đông, cho rằng triết học phương Đông là thần bí không khoa học. Tránh thái độ coi thường, hay phủ định sạch trơn những di sản triết học của quá khứ, không thấy sự liên hệ giữa quá khứ và hiện tại. Cũng tránh thái độ gò ép và áp đặt cho lịch sử cái mà nó không có, thậm chí xuyên tạc lịch sử theo ý muốn chủ quan, nhằm phục vụ cho một mục đích thực tiễn chính trị nào đó.

Và cuối cùng, nghiên cứu lịch sử triết học còn phải xác định mối quan hệ của nó với tư tưởng chính trị, pháp quyền, tôn giáo, nghệ thuật… Hơn nữa, triết học là sự khái quát về lý luận phát triển của nhận thức, cho nên nó liên hệ mật thiết với sự phát triển của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.

Chương 2

TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI

I. ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN. CÁC ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN

1. Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển

Ấn Độ cổ là một đất nước rộng lớn thuộc bán đảo Nam Á, bao gồm cả nước Pakixtan, Bănglađét và Nêpan ngày nay. Khắp vùng từ Đông Bắc đến Tây Bắc của Ấn Độ cổ đại núi non trùng điệp với dãy Himalaya nổi tiếng kéo dài 2600 km. Dãy núi Vinđya phân chia An Độ thành hai miền: Bắc và Nam. Miền Bắc có hai con sông lớn là sông An ở phía Tây và sông Hằng ở phía Đông, chúng tạo nên hai đồng bằng màu mỡ - cái nôi của nền văn minh cổ An Độ. Trước khi đổ ra biển, sông An chia làm 5 nhánh, và biến lưu vực của mình thành đồng bằng Pungiáp. Đối với người An Độ, sông Hằng là dòng sông linh thiêng có thành phố Varanadi (Bênarét) bên bờ; nơi đây, từ ngàn xưa, người An Độ cử hành lễ tắm truyền thống mang tính chất tôn giáo… Cư dân An Độ rất đa dạng và phức tạp với nhiều bộ tộc khác nhau, nhưng về chủng tộc, có hai loại chính là người Đraviđa cư trú chủ yếu ở miền Nam, và người Arya chủ yếu sống ở miền Bắc.

Từ trong nền văn minh sông An của người bản địa Đraviđa xa xưa, nhà nước An Độ cổ đại đã xuất hiện; nông nghiệp, thủ công, thương nghiệp đã hình thành. Tuy nhiên, đến thế kỷ XVII TCN, thiên tai (lũ lụt trên sông An…) đã làm cho nền văn minh này sụp đổ. Vào khoảng thế kỷ XV TCN, các bộ lạc du mục Arya ở Trung Á xâm nhập vào An Độ. Họ định canh, định cư và tiến hành quá trình nô dịch, đồng hóa, hỗn chủng với các bộ lạc bản địa Đraviđa. Kinh tế tiểu nông nghiệp kết hợp với thủ công nghiệp gia đình mang tính tự cung, tự cấp lấy gia đình, gia tộc của người Arya làm cơ sở, đã tạo nền tảng vững chắc cho các công xã nông thôn ra đời và sớm được khẳng định.

Trong mô hình công xã nông thôn, toàn bộ ruộng đất đều thuộc quyền sở hữu nhà nước của các đế vương; nhà nước kết hợp với tôn giáo thống trị nhân dân và bóc lột nông nô công xã; tôn giáo bao trùm mọi mặt đời sống xã hội; con người sống nặng về tâm linh tinh thần và khao khát được giải thoát. Cũng trong mô hình này đã hình thành 4 đẳng cấp với sự phân biệt hết sức khắc nghiệt và dai dẳng. Đó là: Tăng lữ - đẳng cấp cao quí nhất trong xã hội - bao gồm những người hành nghề tế lễ; Quí tộc - đẳng cấp thứ hai trong xã hội - bao gồm vua chúa, tướng lĩnh; Bình dân tự do - đẳng cấp thứ 3 trong xã hội - bao gồm những người có chút ít tài sản, ruộng đất; Tiện nô hay nô lệ - đẳng cấp thấp nhất và đông đảo nhất - bao gồm những người tận cùng không có quyền lợi gì trong xã hội. Ngoài sự phân biệt đẳng cấp như trên, xã hội Ấn Độ cổ đại còn có sự phân biệt về chủng tộc, dòng dõi, tôn giáo, nghề nghiệp...

Những sự phân biệt này đã tạo ra những xung đột ngấm ngầm trong xã hội nhưng bị kìm giữ bởi sức mạnh vật chất và tinh thần của nhà nước – tôn giáo. Xã hội vận động, phát triển một cách chậm chạp và nặng nề. Tuy vậy, nhân dân An Độ vẫn đạt được những thành tựu văn hóa tinh thần khá rực rỡ.

Về văn hóa, chữ viết đã được người An Độ sáng tạo từ thời văn hóa Haráppa, sau đó chữ Kharosthi (thế kỷ V TCN) ra đời; chữ Brami được dùng rộng rãi vào thời vua Axôca, sau cùng, nó được cách tân thành chữ Đêvanagari để viết tiếng Xanxcrit. Văn học có các bộ Vêđa 1; các bộ sử thi (Mahabarata, Ramayana…). Nghệ thuật nổi bật là nghệ thuật tạo hình như kiến trúc, điêu khắc được thể hiện trong các cung điện, đền chùa, tháp, lăng tẩm, trụ đá… (tháp Xansi [Sanchi], trụ đá Xácna [Sarnath], lăng Taj Mahan, các tượng phật và tượng thần…

Về khoa học tự nhiên, người An Độ đã làm ra lịch pháp, phân biệt được 5 hành tinh và một số chòm sao; đã phát hiện ra chữ số thập phân, số , xây dựng môn đại số học; đã biết cách tính diện tích các hình đơn giản và xác định được quan hệ giữa các cạnh của một tam giác vuông; đã đưa ra giả thuyết nguyên tử… Người An Độ cũng có nhiều thành tựu trong y dược học.

Về tôn giáo. An Độ là nơi sản sinh ra nhiều tôn giáo, trong đó quan trọng nhất là đạo Bàlamôn (về sau là đạo Hinđu) và đạo Phật; ngoài ra còn có các tôn giáo khác như đạo Jaina, đạo Xích…



Tạo nên và nuôi dưỡng các thành tựu đó là lịch sử An Độ cổ và trung đại. Lịch sử này gồm 4 thời kỳ2:

Thời kỳ văn minh Sông An (từ giữa thiên niên kỷ III đến giữa thiên niên kỷ II TCN). Nền văn minh này được biết đến qua sự phát hiện hai thành phố bị chôn vùi Haráppa và Môhenjô Đarô ở lưu vực sông An vào năm 1920 nên còn được gọi là văn hoá Haráppa.

Thời kỳ văn minh Vêđa (từ giữa thiên niên kỷ II đến thế kỷ VII TCN). Nét nổi bật của nền văn minh này là sự thâm nhập của người Arya từ Trung Á vào khu vực của người người bản địa Đraviđa ở vùng lưu vực sông Hằng, sự xuất hiện của 4 bộ kinh Vêđa sớm phản ánh sinh hoạt của họ, và sự pha trộn giữa 2 nền văn hóa - tín ngưỡng của hai chủng tộc khác nhau. Chế độ đẳng cấp và đạo Bàlamôn xuất hiện góp phần hình thành một nền văn hóa mới của người Ấn Độ - văn hóa Vêđa.

Thời kỳ các vương triều độc lập (từ thế kỷ VI TCN đến thế kỷ XII). Đây là thời kỳ có những biến động lớn về kinh tế, chính trị - xã hội, tư tưởng - văn hóa… với sự ra đời của các quốc gia và sự hình thành các trường phái triết học - tôn giáo lớn của Ấn Độ. Từ thế kỷ VI TCN, ở An Độ có 16 nước nhỏ, trong đó, nước mạnh nhất là Magađa nằm ở vùng hạ lưu sông Hằng. Năm 327 TCN, sau khi diệt được đế quốc Ba Tư rộng lớn, quân đội Makêđônia do Alếchxăngđrơ chỉ huy đã tiến chiếm An Độ. Nhưng do quá mệt mõi mà họ không đủ sức tấn công nước Magađa. Alếchxăngđrơ cho quân rút lui. Khi quân đội Makêđônia rút lui, thủ lĩnh Sanđragupta, biệt hiệu Môrya (Chim công) lãnh đạo phong trào đấu tranh giải phóng, đánh đuổi quân Makêđônia ra khỏi An Độ, làm chủ vùng Pungiáp, và sau đó, tiến quân về phía đông giành lấy ngôi vua Magađa, lập nên vương triều Môrya – vương triều huy hoàng nhất trong lịch sử An Độ cổ đại. Vào thời vua Axôca (273-236), vương triều Môrya cực thịnh, với đạo Phật phát triển rực rỡ. Sau đó, vương triều suy yếu dần và bị diệt vong vào năm 28 TCN. Nước An Độ bị chia cắt. Đến thế kỷ I, bộ tộc Cusan (cùng huyết thống với người Tuốc) từ Trung Á tràn vào và chiếm lấy vùng Tây Bắc lập nên nước Cusan. Vào thời vua Canixca (78-123), nước Cusan phát triển rực rỡ, đạo Phật lại hưng thịnh, rồi sau đó suy yếu dần, lãnh thổ thu hẹp lại trong vùng Pungiáp, và cuối cùng, bị diệt vong vào thế kỷ V. Dù bị chia cắt, nhưng vào năm 320, vương triều Gupta đã được thành lập ở miền Bắc và một phần miền Trung An Độ. Từ năm 500 đến năm 528, miền Bắc An Độ bị người Eptalil chiếm đống. Năm 535, vương triều này bị diệt vong. Năm 606, vua Hácsa lập nên vương triều Hácsa hùng mạnh ở miền Bắc, năm 648, ông mất, vương triều cũng tan rã. Ngay từ đầu thế kỷ XI, các vương triều Hồi giáo ở Apganixtan luôn tấn công An Độ; đến năm 1200, miền Bắc An Độ đã bị sáp nhập vào Apganixtan.

Thời kỳ các vương triều lệ thuộc (từ thế kỷ XIII đến giữa thế kỷ XIX). Năm 1206, Viên Tổng đốc của Apganixtan ở miền Bắc An Độ đã tách miền Bắc An Độ ra thành lập một nước riêng, tự mình làm Xuntan (vua), đóng đô ở Đêli và gọi tên nước là Xuntan Đêli (1206-1526)… Trải qua năm vương triều do người Hồi giáo ngoại tộc cai trị, đến năm 1526, dòng dõi người Mông Cổ ở Trung Á, bị Tuốc hóa, theo đạo Hồi tấn công và chiếm lấy An Độ lập nên vương triều Môgôn. Năm 1849, thực dân Anh bắt đầu chinh phục An Độ. Năm 1857, vương triều Môgôn bị diệt vong. An Độ trở thành thuộc địa của thực dân Anh…

2. Các đặc điểm cơ bản

Từ trong hoàn cảnh lịch sử và truyền thống Vêđa, triết học An Độ cổ đại đã hình thành và phát triển. Chính Upanisát - tác phẩm Vêđa xuất hiện muộn nhất – đã thể hiện rõ những triết lý sâu sắc của người An Độ. Những triết lý này tạo thành những mạch suối ngầm làm phát sinh ra nhiều dòng chảy tư tưởng triết học – tôn giáo của An Độ. Upanisát cố lý giải những vấn đề về bản thể – nhân sinh, về sự sống – cái chết…, nó ảnh hưởng sâu đậm đến đời sống tinh thần của người dân An Độ nói riêng, của nhiều dân tộc phương Đông nói chung.



Dù cùng được hình thành và phát triển từ trong truyền thống Vêđa, nhưng các trường phái triết học An Độ cổ đại lại luôn xung đột lẫn nhau, và sự xung đột này kéo dài cho đến hết thời trung đại. Tuỳ thuộc vào việc có thừa nhận hay không quyền uy, sức mạnh của Vêđa mà các trường phái triết học An Độ cổ - trung đại được chia thành hệ thống chính thống và hệ thống không chính thống. Hệ thống triết học chính thống bao gồm 6 trường phái thừa nhận uy quyền của Vêđa là Vêđanta, Samkhya, Mimansa, Yôga, Niaja và Vaisêsika. Hệ thống triết học không chính thống bao gồm 3 trường phái không thừa nhận uy quyền của Vêđa là Lokayatta, Đạo Jaina, Đạo Phật. Mặc có nhiều trường phái, hệ thống khác nhau nhưng nhìn chung, triết học An Độ cổ - trung đại có những đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, do chịu ảnh hưởng bởi tinh thần Vêđa mà triết học An Độ cổ đại không thể phân chia rõ ràng thành chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, phép biện chứng và phép siêu hình (như triết học phương Tây), mà chủ yếu được chia thành các hệ thống chính thống các hệ thống không chính thống. Trong các trường phái triết học cụ thể luôn có sự đan xen giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, giữa phép biện chứng và phép siêu hình với nhau.

Thứ hai, do chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các tư tưởng tôn giáo mà triết học An Độ cổ đại thường là một bộ phận lý luận quan trọng tạo nên nội dung giáo lý của các tôn giáo lớn. Tuy nhiên, tôn giáo của Ấn Độ không có xu hướng "hướng ngoại" để tìm kiếm sức mạnh nơi Thượng đế (như các tôn giáo phương Tây) mà có xu hướng "hướng nội" đi sâu tìm hiểu đời sống tâm linh, tinh thần để phát hiện ra sức mạnh của linh hồn cá nhân con người; vì vậy, triết học An Độ cổ - trung đại mang nặng tính chất duy tâm chủ quan và thần bí.

Thứ ba, triết học An Độ cổ đại đã đặt ra nhiều vấn đề, song nó rất quan tâm đến việc giải quyết các vấn đề thuộc về lĩnh vực nhân sinh, nhằm tìm kiếm con đường giải thoát chúng sinh ra khỏi thực tế khắc nghiệt của cuộc sống do chế độ đẳng cấp tạo ra.

: file -> downloadfile1 -> 293
293 -> VĂn phòng chính phủ
293 -> Đề tài: Sự tập trung hóa báo chí ở các nước tư bản chủ nghĩa Giảng viên hướng dẫn
293 -> Chiến dịch đánh Tống 1075
293 -> BỘ thông tin và truyềN thôNG
293 -> BỘ thông tin và truyềN thông số: 956/QĐ-btttt cộng hòa xã HỘi chủ nghĩa việt nam
293 -> Các lệnh nhảy, vòng lặp và lệnh gọi
293 -> 143 NĂm vưƠng triều nguyễN (1802-1945)
293 -> Chương I các bộ VI điều khiển 8051 1 các bộ VI điều khiển và các bộ xử lý nhúng
293 -> HÀ NỘI – 2006 BỘ XÂy dựng cộng hoà XÃ HỘi chủ nghĩa việt nam
293 -> Số 13 Tháng 3/2008 Chiều hướng phát triển dân số và học sinh, hiện tại và tương lai Vũ Quang Việt


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©hocday.com 2019
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương