CÁc xu hưỚng quan hệ TỘc ngưỜi thuộc nhóm ngôn ngữ việt mưỜng ở miền núi tỉnh quảng bình hiện nay pgs. Ts nguyễn Văn Mạnh



tải về 106.8 Kb.
Chuyển đổi dữ liệu09.06.2018
Kích106.8 Kb.
CÁC XU HƯỚNG QUAN HỆ TỘC NGƯỜI THUỘC NHÓM NGÔN NGỮ VIỆT - MƯỜNG Ở MIỀN NÚI TỈNH QUẢNG BÌNH HIỆN NAY

PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh

Trường Đại học Khoa học Huế

Ở Quảng Bình, các nhóm tộc người thuộc ngôn ngữ Việt - Mường bao gồm người Việt, người Nguồn (một nhóm địa phương của dân tộc Việt)1, và các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã liềng (các nhóm địa phương của dân tộc Chứt)2. Các nhóm tộc người này sống kề cận với nhau trên một vùng địa lý rộng lớn – vùng rừng núi thuộc ba huyện Tuyên Hóa, Minh Hóa, Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Do điều kiện khí hậu tự nhiên khắc nghiệt, đời sống kinh tế xã hội của đồng bào gặp nhiều khó khăn, nhiều giá trị văn hóa truyền thống dần bị mai một, nhất là ở các nhóm thuộc dân tộc Chứt. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, khi cả nước tiến hành sự nghiệp CNH-HĐH, giao lưu kinh tế, văn hóa vùng miền ngày càng có nhiều cơ hội để phát triển, ở các nhóm tộc người thuộc ngữ hệ Việt - Mường thuộc tỉnh Quảng Bình diễn ra xu hướng quan hệ tộc người ngày càng đa dạng và sâu sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội.



1. Xu hướng hòa hợp, cố kết văn hoá giữa các tộc người trong khu vực

Đây là một trong những xu hướng quan trọng trong quan hệ tộc người của các nhóm tộc người thuộc ngữ hệ Việt – Mường ở miền núi tỉnh Quảng Bình hiện nay. Đó là sự hòa hợp cố kết giữa các nhóm trong một tộc người và giữa các tộc người với nhau, như nhóm Nguồn với người Việt, với các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã liềng, và giữa người Nguồn, người Việt với các nhóm của dân tộc Chứt.

Trước hết, xu hướng quan hệ tộc người này được thể hiện ở việc phân bố dân cư giữa các nhóm địa phương của tộc người Chứt với nhau và với người Nguồn, người Việt. Có một hiện tượng khá phổ biến là trong một bản của người Chứt có sự cộng cư của các tộc người khác, đồng thời cũng ở đó xuất hiện một số gia đình người Nguồn, người Việt đến làm ăn buôn bán. Thêm nữa, hiện tượng một bộ phận người Mường, người Tày, người Thổ trong những năm gần đây đã di cư vào vùng miền núi Quảng Bình, sống xen lẫn trong cùng một bản làng với người Nguồn và với các nhóm của tộc người Chứt ngày càng phổ biến.

Sự giao thoa đó còn thể hiện đậm nét trong lĩnh vực hôn nhân. Nếu như trước đây hôn nhân khác tộc và đặc biệt là hôn nhân giữa các tộc người thiểu số với người Việt rất ít xẩy ra, thì hiện nay do sự giao lưu văn hoá, sự tác động của kinh tế thị trường, hôn nhân khác tộc ngày càng diễn ra phổ biến, như chồng người Sách, Rục, Mã liềng, Arem, vợ người Nguồn hoặc người Việt…

Đặc biệt quan hệ tộc người giữa các nhóm thuộc ngữ hệ Việt – Mường ở miền núi Quảng Bình thể hiện rõ nét trong sự giao thoa và tương đồng văn hóa. Cụ thể, chúng ta thấy giữa các nhóm tộc người xét về phương diện làng bản và nhà cửa, đều là những bản làng với cây cối, núi rừng bao quanh và cũng đều là những ngôi nhà sàn bằng chất liệu gỗ, tranh, tre, nứa, lá; về công cụ sản xuất, nhà cửa, đi lại... cơ bản đều giống nhau, được chế tác từ các nguyên liệu gỗ, tre, nứa; về sinh hoạt kinh tế, chủ yếu đều là sản xuất nương rẫy, săn bắn, đánh cá, hái lượm…

Về ẩm thực, đã xuất hiện sự đan xen món ăn của tộc người này với tộc người khác mà rất khó để xác định nó là của tộc người này hay tộc người kia. Ví như món cơm, món bồi, món ốc suối, rượu cần, các món bánh nếp (như bánh chưng, bánh dày, bánh lá)… đang trở thành món ăn không chỉ của người Nguồn mà còn của cả các nhóm khác của tộc người Chứt ở Minh Hoá, Tuyên Hoá và miền núi huyện Bố Trạch.

Về phong tục tập quán, lễ nghi tôn giáo, rất khó phân biệt đâu là của tộc người này hay tộc người kia. Ví như các nghi thức cúng phát rẫy, gieo hạt, cơm mới, hay phong tục chọn đất lập bản làm nhà,… Nhiều nghi lễ tôn giáo đều có ở cả các tộc người trong khu vực, ví dụ như người Rục dùng phương pháp “thổi” để chữa bệnh, dùng độc dược để “thư” kẻ thù, thì những nhóm Sách, Mày, Mãliềng, Nguồn, Arem cũng biết thổi, biết thư như vậy.

Trong văn học nghệ thuật, những mô típ truyền thuyết, truyện cổ dân gian, như nguồn gốc loài người, sự tích cây cối, muông thú ở rừng, quan hệ xã hội giữa người giàu - người nghèo,… rất khó phân biệt đâu là của tộc người này, đâu là của tộc người kia; hay, các loại hình nhạc cụ như sáo Pi, sáo K’nông, tù và, đàn môi đều xuất hiện ở các nhóm tộc người Chứt và cả ở người Nguồn.

Đặc biệt trong những năm gần đây, do tác động của kinh tế thị trường, do sự mở rộng của các nông lâm trường ở vùng rừng núi, những yếu tố văn hoá của người Việt lại càng có điều kiện giao lưu, hội nhập với văn hoá các tộc người thiểu số. Những ngôi nhà đất bê tông, mái ngói hoặc lợp tôn, những trang phục, dụng cụ sinh hoạt gia đình của đồng bào chính là được mua hoặc trao đổi từ người Việt; rồi các món ăn, dụng cụ chế biến thức ăn, dụng cụ ăn uống,… tất cả đều được “Việt hóa”. Ngay cả phong tục tập quán – yếu tố ít chịu ảnh hưởng và biến động nhất, cũng có xu hướng giao lưu, biến đổi, như một số bản làng của tộc người thiểu số đã rập khuôn theo cách của người Việt, tổ chức tảo mộ vào dịp lễ tết, thắp hương lập bàn thờ tổ tiên, tổ chức lễ tết cùng với người Việt; hôn nhân cũng chịu ảnh hưởng từ trang phục, bài trí, tổ chức của người Việt. Thậm chí xuất hiện cả xu hướng thanh thiếu niên dân tộc bây giờ chỉ học và nói tiếng Việt, sử dụng rất ít tiếng nói của tộc người mình...

2. Xu hướng giao lưu và hội nhập văn hoá hiện đại

Trong những năm gần đây, chúng ta thấy ở các nhóm tộc người thuộc ngữ hệ Việt – Mường ở Quảng Bình đang diễn ra một quá trình hội nhập văn hoá giữa truyền thống và hiện đại mạnh mẽ và rộng khắp. Nhiều bản làng của đồng bào đã kết hợp tốt những yếu tố văn hoá hiện đại và truyền thống, đơn cử như các nhóm của tộc người Chứt, đặc biệt là người Sách đã biết chuyển đổi cơ cấu kinh tế, tăng cường trồng lúa vãi, lúa nước, trồng rừng, chăm sóc và bảo vệ rừng, trồng các loại cây ăn quả có giá trị cao, biết chăn nuôi bò lai, biết sử dụng khoa học kỹ thuật để chăm sóc giống - cây - con... Trong thiết kế nhà cửa, nhiều bản làng đã biết kết hợp xây dựng nhà chung cộng đồng, nhà sàn theo lối hiện đại (bê tông hoá, xi măng hoá...), hoặc các trường học, trạm xá, trụ sở uỷ ban được xây dựng theo lối hiện đại bên cạnh bản làng của đồng bào. Trong ẩm thực, các yếu tố văn hoá hiện đại ngày càng được du nhập một cách mạnh mẽ vào bản làng của đồng bào các dân tộc, kể cả bản làng xa nhất. Đó là sự xuất hiện của các phương tiện chế biến món ăn, như nồi cơm điện, bếp ga, nồi lẩu điện. Thậm chí có cả một số món ăn công nghiệp đóng hộp, bánh mì, bơ, sữa, mì ăn liền… trong bữa ăn của đồng bào. Trong trang phục, bên cạnh các bộ đồ Âu bằng cotton đã được người dân sử dụng từ lâu, nay xuất hiện complet, áo len, áo dài và thậm chí còn có cả trang phục hiện đại của cô dâu chú rể trong ngày cưới. Việc tổ chức lễ hội đã có sự kết hợp các yếu tố truyền thống và hiện đại, như bên cạnh việc cúng tế, lễ nghi tôn giáo, còn có tổ chức liên hoan văn nghệ, thi đấu thể thao. Nhiều gia đình các tộc người thiểu số đã sử dụng các phương tiện hiện đại trong sinh hoạt hàng ngày như xe máy, tivi, radio… Tất cả những điều đó đã làm cho đời sống các tộc người thiểu số ở vùng rừng núi ngày càng đổi mới. Một số bản làng nhanh chóng tiếp nhận các phương tiện nghe nhìn hiện đại như loa phát thanh, tivi màn ảnh rộng, phim ảnh, sách báo, các bài hát, điệu múa, nhạc cụ hiện đại và những bộ quần áo theo mốt mới, dây chuyền vàng, nhẫn vàng, những đồ dùng bằng nhựa, bằng ni lông và cả những dàn karaoke... vốn chỉ có ở phố huyện.



3. Xu hướng đồng hoá về văn hoá

Trong tiến trình phát triển của các tộc người, một xu hướng biến đổi văn hoá thường diễn ra đó là đồng hoá văn hoá, bao gồm cả đồng hoá tự nhiên và đồng hoá cưỡng bức. Đồng hoá tự nhiên là quá trình tiếp nhận văn hoá một cách tự nguyện giữa các tộc người, thường giữa các tộc người có dân số lớn hơn, có trình độ phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội cao hơn với tộc người hay nhóm tộc người nhỏ sống cận cư. Xu thế này dẫn đến tình trạng các tộc người và nhóm tộc người nhỏ tiếp thu văn hoá một phần hoặc hoàn toàn (khi bị đồng hoá) với tộc người có trình độ cao hơn. Đồng hoá khác với giao lưu văn hoá ở chỗ, nếu giao lưu văn hoá là tiếp nhận văn hoá của tộc người khác trên cơ sở cái truyền thống của mình để bổ sung và đổi mới thì đồng hoá văn hoá là vay mượn thuần tuý, để bổ sung vào các yếu tố văn hoá của tộc người cận cư có trình độ phát triển cao hơn (trong nhiều trường hợp đồng hoá làm suy giảm các yếu tố văn hoá truyền thống). Còn đồng hoá cưỡng bức là áp đặt, ép buộc khi cộng đồng dân cư đó chưa tự nguyện tiếp nhận văn hoá. Đây là xu hướng thường diễn ra trong điều kiện xã hội có giai cấp với sự nô dịch và xâm lăng. Và rõ ràng đồng hoá cưỡng bức là tiêu cực.

Trong những năm gần đây, cùng với quá trình phát triển kinh tế thị trường, các xu hướng đồng hoá mà chủ yếu là đồng hoá tự nhiên đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ ở vùng đồng bào thiểu số nước ta. Đối với đồng hoá tự nhiên ở vùng đồng bào các nhóm tộc người nói ngôn ngữ Việt- Mường ở Quảng Bình, quá trình đó diễn ra ở hai trường hợp sau đây:

+ Ở vùng thung lũng thấp của các huyện Tuyên Hoá, Minh Hoá có nhóm người Sách, khoảng trên 2000 người sống kề cận với nhóm người Nguồn (thuộc dân tộc Việt). Nhóm tộc người này đang ngày càng có xu hướng bị đồng hoá tự nhiên bởi tộc người kề cận có trình độ phát triển kinh tế-xã hội cao hơn. Bởi vậy, có hiện tượng một số người Sách tự nhận mình là người Nguồn và ngược lại (trong trường hợp người Nguồn tự nhận mình là Sách chỉ vì lý do để được hưởng các chính sách xã hội, vì người Sách là dân tộc thiểu số). Vì thế, hiện nay chúng ta rất khó phân biệt đâu là người Sách, đâu là người Nguồn nếu chỉ xét về phương diện văn hoá vật thể của hai nhóm tộc người này.

+ Trường hợp đồng hoá tạo nên những thay đổi mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống các nhóm tộc người Chứt trong những năm gần đây là quá trình diễn ra đồng hoá tự nhiên với văn hoá người Việt. Trường hợp này được đồng nhất với quá trình hiện đại hoá văn hoá ở các nhóm tộc người Chứt. Việc đồng hoá tự nhiên này diễn khá mạnh mẽ từ đời sống vật chất đến đời sống tinh thần, như sự tiếp nhận quy trình và kỹ thuật sản xuất ruộng nước, trồng trọt, chăn nuôi, cách thức cư trú, nhà cửa, các phương tiện sinh hoạt trong gia đình (giường, tủ, bàn, ghế..), dụng cụ và phương thức chế biến món ăn, cách ăn, các loại hình ca múa nhạc, và thậm chí cả tín ngưỡng lễ nghi tôn giáo (cách thức tảo mộ, lập bàn thờ tổ tiên, lễ nghi trong tang ma, cưới hỏi...).

Đối với đồng hoá cưỡng bức, đây là một xu hướng chỉ diễn ra ở một số trường hợp trong quá trình thực hiện chính sách định canh, định cư hoặc thực hiện chương trình 134, 135 ở một số bản làng. Đó là việc xây dựng những ngôi nhà đất với chất liệu bê tông cốt thép chật hẹp, mái lợp tôn, xung quanh không có đất vườn, xa khu vực sản xuất và nguồn nước, hoặc đưa người dân về sống ở các khu định cư khi người dân chưa đồng tình... Những trường hợp như vậy, ở mặt này, mặt khác đều là sự biểu hiện của hình thức đồng hoá cưỡng bức.



4. Tác động của các xu hướng quan hệ tộc người

- Tác động tích cực: Giao lưu văn hóa giữa các nhóm thuộc ngôn ngữ Việt - Mường ở miền núi Quảng Bình đã tác động đến sự phát trển kinh tế văn hóa xã hội của các nhóm tộc người nơi đây. Trước hết, giao lưu văn hóa đã tạo cơ hội để các nhóm tộc người hiểu biết lẫn nhau, học hỏi những cái hay, cái đẹp của nhau, đặc biệt là các nhóm tộc người Chứt học hỏi người Nguồn (nhất là nhóm người Sách), như học cách làm ruộng nước, học cách thờ tổ tiên, cách tảo mộ, cách tổ chức lễ tết, các lễ nghi cưới hỏi, làm nhà,… Từ quan hệ văn hóa, các nhóm tộc người càng có điều kiện thúc đẩy quan hệ kinh tế, trao đổi hàng hóa, nhờ vậy tư duy kinh tế, tư duy sản xuất hàng hóa ngày càng được các tộc người Chứt tiếp nhận. Thêm vào đó, nhờ quan hệ tộc người mà các sản phẩm văn minh vật chất như tivi, quạt điện, xe máy… đã có mặt trong đời sống của đồng bào dân tộc. Đó là những nhân tố thúc đẩy biến đổi sản xuất, kích thích lao động theo lối kinh tế thị trường… Và cũng chính nó đang ngày càng lấn át tiềm thức lao động thủ công nhờ trời, lệ thuộc vào tự nhiên của các nhóm người Chứt.

Bên cạnh đó, quan hệ tộc người còn góp phần tạo nên một nền văn hóa đa dạng, phong phú và tiên tiến. Các nhóm tộc người trong một dân tộc và giữa các dân tộc ngày càng xích lại gần nhau, học hỏi những cái hay, cái đẹp của nhau. Và tất cả những nhân tố đó càng thúc đẩy tích cực công cuộc xóa đói giảm nghèo, biến đổi cuộc sống của người dân theo hướng văn minh hiện đại.



- Tác động tiêu cực: Tuy nhiên, quan hệ tộc người cũng làm nảy sinh những mặt trái trong đời sống xã hội của đồng bào các dân tộc. Đó là nó đã làm mai một và đứt gãy văn hoá truyền thống. Đây là hệ quả của quá trình quan hệ tộc người giữa các nhóm thuộc ngữ hệ Việt – Mường, mà chủ nhân của nó tự đánh mất một phần hoặc toàn bộ các yếu tố văn hoá trên một số lĩnh vực của đời sống xã hội. Nó không phải là quá trình kế thừa, tiếp nhận, loại bỏ và bổ sung để phát triển mà là sự lãng quên, đứt gãy truyền thống. Từ đó dẫn đến hiện tượng cái cũ mất đi, nhưng cái mới chưa hình thành, tạo nên sự hẫng hụt trong đời sống văn hoá mà hậu quả là các giá trị văn hoá của họ bị suy thoái và trở nên nghèo nàn.

Như vậy, các nhóm tộc người thuộc ngữ hệ Việt – Mường ở Quảng Bình trong những năm gần đây do tác động của các xu hướng quan hệ tộc người đã xuất hiện quá trình mai một và đứt gãy văn hoá truyền thống. Chúng ta có thể nhận thấy quá trình đứt gãy này ở mối quan hệ xã hội và tổ chức xã hội. Ở đây, vai trò già làng, chủ đất và cả thầy cúng bị mờ nhạt, thậm chí có một số bản họ chỉ còn tồn tại trong đời sống tín ngưỡng tôn giáo, như các bản người Sách, Mày, Rục, Mã liềng. Hoặc trong quan hệ xã hội, sự tương trợ giúp đỡ lẫn nhau, sự bình đẳng và dựa trên quyền sở hữu tối cao của cộng đồng, những tri thức bản địa, luật tục,… đang có xu hướng mai một, mờ nhạt dần vai trò của nó trong đời sống của người dân. Trong đời sống văn hoá vật thể và phi vật thể chúng ta cũng bắt gặp những hiện tượng tương tự. Dụng cụ đánh bắt, trang phục, nghề thủ công truyền thống đang có nguy cơ bị mai một và dần bị thay thế bởi những sản phẩm công nghiệp. Kể cả các lễ nghi tôn giáo, lễ hội do quan hệ cộng đồng và vai trò già làng bị suy giảm, nên cũng theo đó bị mai một, đứt gãy; kho tàng truyện cổ, ca múa nhạc của các tộc người do tác động của xã hội hiện đại mà cũng dần bị lãng quên... Theo xu hướng này, hệ quả là cái cũ, cái truyền thống bị suy thoái trong lúc chủ nhân của nó chưa đủ nội lực để tiếp nhận cái mới, dẫn đến sự “nhiễu loạn” văn hoá, và tất yếu, bản sắc văn hoá của cộng đồng dân cư đó trở nên nghèo nàn.

Tác động tiêu cực thứ hai của quan hệ tộc người là nó làm nhiễu loạn văn hóa. Quan hệ tộc người đã làm nảy sinh một hệ quả là tầng lớp trẻ trong khi chưa tiếp nhận bền vững những giá trị văn hóa truyền thống, lòng tự hào, tự tôn dân tộc chưa được bồi đăp một cách dày dặn thì những làn sóng văn hóa bên ngoài tràn vào hằng ngày hằng giờ đã khiến cho “bộ lọc” tiếp nhận của họ không đủ sức phân loại, và trong nhiều trường hợp, họ sẽ bị lạc lõng, bỡ ngỡ trước những thang giá trị mới, từ đó dẫn đến việc tiếp nhận văn hóa hiện đại theo lối lai căng, học đòi. Và hệ quả như Alvin Toffler đã nói: “… nếu đặt một nền văn hóa mới chồng lên văn hóa cũ… một nền văn hóa bị cắt đứt với quá khứ”3 thì sẽ tạo ra sự “nhiễu loạn” trong tiếp nhận, mà ông gọi là “ cú sốc văn hóa”4.

Trong quan hệ tộc người còn có xu hướng đồng hóa cưỡng bức. Đó là hiện tượng việc thực hiện các chương trình dự án của nhà nước chưa mềm dẻo và hiệu quả. Có những trường hợp người dân như bị cưỡng bức, gò ép theo khuôn mẫu của dự án. Họ được bố trí cư trú trong những ngôi nhà được xây dựng sẵn, liền kề (ở vùng người Rục, người Arem); những ngôi nhà chung để sinh hoạt cộng đồng được xây dựng theo lối phòng họp với tường gạch, mái lợp tôn; người dân được đưa về định cư ở những vùng gần trục đường giao thông nhưng xa không gian sản xuất, bãi chăn thả… Những điều đó đã khiến người dân trong nhiều trường hợp hoặc bất bình, hoặc có tâm lý ỷ lại, và hiệu quả của các chương trình dự án do đó không cao, đời sống của người dân vốn đã nghèo nay cũng không được đổi mới bao nhiêu. Đó là nguyên nhân dẫn đến những hiện tượng tái nghèo, tái quay trở lại đời sống du cư trong rừng sâu của một số hộ người Mãliềng, người Rục, Arem.

Rõ ràng, quan hệ tộc người của các nhóm thuộc ngôn ngữ Việt- Mường ở Quảng Bình trong những năm gần đây là quan hệ tích cực cần được phát huy, bởi nó không chỉ góp phần đắc lực vào sự nghiệp xóa đói giảm nghèo, nâng cao cuộc sống của người dân mà còn phục hồi và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống. Tuy nhiên, quan hệ tộc người trong không ít trường hợp đã dẫn đến những tác động theo hướng tiêu cực. Vì vậy trong quá trình diễn ra quan hệ tộc người, chúng ta cần tìm hiểu đầy đủ những xu hướng, những tác động tích cực và tiêu cực của nó để góp phần phát huy những mặt tích cực, hạn chế những mặt trái có nguy cơ dẫn đến sự đứt gãy, lai tạp và nhiễu loạn văn hóa truyền thống. Có như vậy, quá trình quan hệ tộc người mới diễn ra một cách tích cực và bền vững.
Tài liệu tham khảo:

1. Alvin Toffler (1996), Đợt sóng thứ 3, Nxb KHXH, Hà Nội.

2. Alvin Toffler (2002), Cú sốc tương lai, Nxb Thanh niên, Hà Nội.

3. Nguyễn Văn Mạnh (2008), “Dấu ấn văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số Quảng Bình”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, số 3 – 2008.

4. Nguyễn Chí Tình (2011), Văn hóa và thời đại, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

5. Ngô Đức Thịnh (2008), “Văn hóa truyền thống các dân tộc Tây Nguyên, tiềm năng, thực trạng và một số vấn đề đặt ra trong bảo tồn và phát huy”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung – Tây Nguyên, số 1 - 2008.



6. Nguyễn Hữu Thông, Nguyễn Khắc Thái (2006), Hoa trên đá núi (Chân dung các dân tộc thiểu số miền Tây Quảng Bình), Nxb Thống kê, Hà Nội.

Người dân tộc Bru-Vân Kiều ở Quảng Bình

1 Người Nguồn ở Quảng Bình được coi là người Việt ở Thanh Nghệ Tĩnh di cư vào vùng núi Tuyên Hóa, Minh Hóa vào khoảng thế kỷ XIV-XV, với dân số khoảng trên 3 vạn người.

2 Các nhóm tộc người Chứt được các tác giả như Hà Văn Tấn, Phạm Đức Dương, Nguyễn Văn Tài, Trần Chí Dõi, Nguyễn Văn Mạnh… thống nhất cho rằng họ thuộc nhóm cư dân tiền Viêt – Mường cư trú biệt lập ở vùng núi Quảng Bình và một số ít ở Hà Tĩnh

3 (Alvin Toffler, 1996, tr. 18)

4 (Alvin Toffler, 2002, tr.27)





Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©hocday.com 2019
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương