CÁC ĐÔ thị LỚn của nưỚc ta về HỒi hai thế LỶ 17 18



tải về 63.04 Kb.
Chuyển đổi dữ liệu02.09.2016
Kích63.04 Kb.
CÁC ĐÔ THỊ LỚN CỦA NƯỚC TA VỀ HỒI HAI THẾ LỶ 17 - 18

Các nhà buôn và các giáo sĩ Tây phương vào nước ta trước hết đều để chân đến các kinh đô, các thị trấn và hải cảng lớn ở phía Bắc hoặc ở phía Nam. Các giáo sĩ lưu lại để truyền giáo, và các nhà buôn ngoại quốc mở cửa hàng cũng đều ở các đô thị lớn. Cho đến các nhà ngoại giao, các sứ thần đi giao thiệp về các việc trọng đại, cũng phải đến các kinh đô, nơi vua chúa lập triều đình và đặt các cơ quan chính trị và hành chính. Vì thế mà các thị trấn lớn được người ngoại quốc để ý và nói đến rất nhiều. Các di tích của họ để lại ở xứ ta cũng đều tụ tập ở các nơi đó cả. Nay mỗi khi ta đọc lại những tập ký sự của các nhà đi bể và các giáo sĩ đến nước ta trước tiên, không những ta có thể biết được nhiều điều mà các chính sử không hề chép, mà lại còn được trông thấy những cảnh tượng lạ mắt về các đô thành cổ, và về cách sinh hoạt của ông cha ta thưở trước. Những cuốn ký sự đó thực là những tài liệu quý giá cho cuốn “Việt Nam xã hội và Văn hóa sử” sau này. 

Chúng tôi muốn đem phô diễn trước mắt các độc giả những cảnh Hà Nội, Phố Hiến, Huế, Cửa Hàn, Faifo, Quy Nhơn cổ theo các quan sát của các nhà buôn và giáo sĩ ngoại quốc, là vì các nơi đó rất có quan hệ đến lịch sử nước ta và lịch sử việc truyền đạo Thiên Chúa ở xứ này. 

Trong cuốn “Description du royaume de Tonkin” của Samuel Baron do H.Deseille dịch tiếng Anh ra và xuất bản ở nhà in Viễn Đông Hà Nội, có tả rõ về kinh đô Kẻ Chợ của xứ Bắc kỳ hồi đó, Samuel Baron là một nhà buôn Anh do Công ty Ấn Độ ở Bantam phái sang mở hiệu buôn ở Hà Nội cùng phố Hiến vào năm 1681 đã viết:

“Thành phố Ca-cho (Kẻ Chợ, Hà Nội) là thủ đô xứ Bắc kỳ. Thành phố đó ở vào bắc vỹ tuyến 21 độ và cách bể độ 40 dặm. Về diện tích thành phố đó có thể so sánh với nhiều thị trấn khác ở Á châu: còn về dân số thì thành phố đó còn đông hơn nhiều nơi, nhất là trong hai ngày mồng một và rằm mỗi tháng là các ngày phiên chợ, dân các làng lân cận đem các hàng hóa kéo về đó đông không thể tưởng tượng được. Có nhiều phố rộng rãi, quang đãng vào những ngày đó thì đặc những người, đến nỗi lách đường đi qua đám đông được độ trăm bước trong nửa giờ là một sự rất may mắn. Tất cả các đồ đạc bán trong thành phố, mỗi thứ bán ở một phố riêng, và các phố đó còn chia làm một hai hoặc nhiều khu là nơi chỉ người ở trong khu mới có thể mở cửa hàng được, chẳng khác gì các hội và các nghiệp đoàn trong các thành phố Âu châu vậy. 

Triều đình của vua, của các ông Hoàng, và của đại tướng và các tòa án tối cao, đều lập ở đây. Tôi chỉ có thể nói các triều đình đó chiếm những khu đất rộng, các dinh thự bề ngoài trông rất xoàng vì đều xây bằng gỗ. Các nhà ở khác đều làm bằng tre và những tấm phên đan rất vụng. Rất ít nhà cửa xây bằng gạch, trừ các cửa hàng của người ngoại quốc là những ngôi nhà rực rỡ hơn hết. 

Khi đứng trước ba lớp thành và lâu đài cổ, người ta phải lấy làm ngạc nhiên, những di tích còn lại tỏ ra rằng thành ấy ây vững vàng có những cửa lớn và đẹp lát bằng một thứ cẩm thạch; lâu đài cổ chu vi độ 6 hoặc 7 dặm, cứ xem các cửa ngõ, sân và các gian nhà còn lại cũng đủ biết lâu đài đó trước kia rất đẹp đẽ, lộng lẫy. Trong khu thành đó, lại có những trại của một quân đội lớn lúc nào cũng dự bị sẵn sàng, và kho chứa binh khí của nhà vua ở trên bờ sông gần một bãi cát mới bồi”. 

Các người Âu châu đã qua thăm Kẻ Chợ về hồi thế kỷ 17, cũng có người để ý đến các thành trì và lâu đài cổ mà Baron đã nói trên nầy; nhưng không mấy ai tìm thấy di tích. Ngay đến các sách địa dư cổ của các tiền triều cũng nói về thành trì và cung điện ở Hà Nội tức Đông Kinh, Đông Đô tức Long Biên và Thăng Long thưở xưa, nhưng không được rõ ràng. Cuốn “Hà Nội địa dư chí” có chép rằng: “Năm đầu niên hiệu Thuận Thiên nhà Lý (1010) đã định đô, xây cung điện và hoàng thành. Thành có bốn cửa, cửa Đông là cửa Tường Phù, cửa Tây là cửa Diệu Đức, cửa Nam là cửa Đại Hưng, cửa Bắc là cửa Quảng Phúc. Phía ngoài có xây thành bằng đất. Niên hiệu Thiên Thành thứ hai (1029) xây thành ở chung quanh gọi là Phương thành; đến đầu đời nhà Trần, nhân đó lại xây nội thành gọi là Long phượng thành. Đến đầu niên hiệu Quang Thuận nhà Lê (1460) xây Đại la thành và theo lệ nhà Lý, nhà Trần, xây Phương thành rộng tám dặm”.
Những thành trì, cung điện ở Thăng Long đó, hồi thế kỷ 17 cũng chỉ còn lại một ít di tích như Baron đã nói trên kia. Các di tích đó sau mấy thế kỷ nữa đã cùng với thời gian tiêu tán, nên đến cuối thế kỷ 19, bác sĩ Hocquard dự vào cuộc chinh phục ở Bắc kỳ chỉ còn trông thấy một cái cổng đổ nát là tất cả di tích về thành trì và lâu đài từ đời Lý để lại. 

Bác sĩ đã viết trong cuốn “Campagne au Tonkin”: “Chúng tôi cưỡi ngựa đi nước đại tiến vào một con đê cao hai bên bờ đầy những xương rồng, con đê ấy tiếp với con đường đi Sơn Tây. Đường này chạy giữa đồng ruộng đưa ta đến thẳng dưới chân thành. Về phía này người ta đi vào thành Hà Nội qua một cái cổng đổ nát, hai bên có hai mảnh tường đã phá quá nửa, đó là tất cả di tích thành ngoài của Hà Nội. Những mảnh tường còn lại dày tới hai thước rưỡi xây bằng gạch trát mạch bằng xi măng rất chắc chắn. Lâu đài lớn bằng cẩm thạch của các vua xứ Bắc mà các du khách hồi trước đã từng ca tụng, chắc ở về phía cửa này. Chúng tôi trong lúc dạo chơi đã từng tìm các di tích nhưng không thấy gì cả. Baron đã trông thấy các di tích đó vào năm 1680, cho rằng lâu đài đó đã xây từ thế kỷ 12 dứơi triều Lý, chiếm một khoảng rộng hàng mấy dặm. Chắc hẳn các di tích đã dần dần bị vùi sâu dưới đất, vì chúng tôi đã hết sức tìm mà không hề thấy di tích gì cả”. 

Cha Marini người Ý đã nói trên kia, cũng tả cảnh Hà Nội và lâu đài rất lộng lẫy của nhà vua về thế kỷ 17: “Nếu ta muốn đi từ kinh đôt ức là thị trấn mà vào triều tức làa lâu đài nhà vua ở với tất cả các quan thì chúng ta sẽ trông thấy không những một lâu đài mà cả một thị trấn rất đẹp và rộng, tuy về cách kiến trúc không có gì là lạ, cả về cách chạm trổ và các đồ đạc cũng không có gì đặc sắc. 

Số lính canh và các quan văn võ rất đông, voi ngựa và khí giới đạn dược rất kỳ lạ và quá hẳn sự tưởng tượng của người ta. Tuy cung của vua ở chỉ xây bằng gỗ, nhưng ở đấy có rất nhiều đồ vàng, đồ thêu, những chiếu và thảm rất tốt và đủ các màu sắc để tô điểm, thực không đâu sánh kịp. Người ta còn trông thấy trên những cửa tò vò bằng đá và những bức tường rất dày, lâu đài của nhà vua, đó là một công trình kiến trúc mà người ta cho là của người Tàu khi họ còn cai trị trong xứ này. Nay lại nói đến hoàng cung ở trong khu đó, và là nơi vua thường ở, thì ta biết rằng lâu đài đó xây trên một rừng cột rất chắc chắn, cao chỉ bằng một tầng gác và phải qua những bậc tam cấp mới lên tới. Kèo cột trong lâu đài đó làm rất kỹ và rất đẹp không nhà nào bằng. Khi xây lâu đài đó người ta đã gọi những nhà kiến trúc và thợ khéo ở khắp trong nước đến, vì chỉ những hạng đó mới được làm các công việc đó, còn thường dân và bọn phu dịch thì không được dự vào các công việc của nhà vua. Lâu đài hiện nay còn lại xây trên một chỗ cao, và người Bắc kỳ, nếu muốn xây một lâu đài khác, thì bao giờ họ cũng chọn một vị trí tốt để có thể trông ra cả vùng và để tránh nạn nước lụt. 

Các phòng trong cung vua rất rộng, các hành lang đều lợp kín và rất dài, sân rất rộng để tiện cho các quan văn võ đến chầu. Phía trong là nơi các cung nhân ở, chỗ nội cung đó canh giữ rất cẩn mật chẳng khác gì một nhà tù kín hay một nơi nhà giam. Các nhà ở nội cung cũng khác nhau, có cái đẹp hơn dành cho những vị cung tần được nhà vua sủng ái; nhưng các nhà đó bao giờ cũng thấp hơn cung vua. Các hoạn quan và thị vệ cũng có nhà ở trong khu đó, cả các quan trong triều cũng thế. 

Số cung nhân không nhất định, vì nhà vua muốn có bao nhiêu là tuỳ theo ý muốn mình, mỗi cung nhân lại có nhiều thị nữ theo hầu. Số đó vào khoảng 5, 6 trăm người; những người dưới số một trăm gọi là cung nữ…”

Theo cuốn địa dư của Samson Abbeville là sách làm cho vua nước Pháp dùng vào năm 1552 thì Kẻ Chợ, kinh đô Bắc kỳ chu vi rộng độ 20 dặm và dân số độ một triệu (một con số ước lượng quá đáng vì ngày nay cũng chưa được nửa triệu), lại có tên gọi là Đông Kinh. 

Trở về trên là những cảnh Hà Nội cổ, và kinh đô Huế thưở xưa khi chúa Nguyễn mới dời đô từ Ái tử và Trà bát vào Thuận Hóa thì ta hãy đọc ký sự của cha Alexandre de Rhodes và nhất là của Pierre Poivre sẽ rõ. 

Sau năm ngày đi bộ từ Tourane, Pierre le Poivre đến cửa sông Huế (Hương giang). Chiều ngày 22 tháng 9-1749, thì vị du khách người Pháp đến kinh đô Thuận Hóa. 

Ông nhận thấy những cảnh khác nhau diễn ra trước mắt: nào là cây cối hai bên bờ sông, nào là những bụi tre và hàng rào rậm, giữa đó nhô ra những ngôi chùa, còn dưới sông thì đầy những tàu và chiến thuyền của nhà vua. Đến 3 giờ thì Pierre le Poivre đến trước hoàng cung, trong đó có nhiều hành lang chạy dài hàng mấy trăm thước, ở bờ sông bên kia, Poivre trông thấy lâu đài nghỉ mát của nhà vua là một ngôi nhà rất xinh xây trên một cái cầu hình chiếc thuyền dài. Trên nóc lâu đài sơn son, sơn đen thiếp vàng và chạy một đường dài chạm trổ. Theo lời Poivre “chỉ có ngôi nhà đó là có vẻ đặc biệt và đáng để ý”. 

Hồi Pierre le Poivre [1] đến Huế, ở đấy đã có một phố Khách ở phía dưới Hoàng cung. Chính ông và các người tuỳ tòng do người thông ngôn là Mignel Ruong giới thiệu, đã trú ở phố ấy. Chắc hẳn trên bờ sông Hương hồi đó ngoài phố Khách ra, còn có nhiều phố khác nữa, như phố Thợ đúc là nơi Jean de la Croix đã đến ở để đúc súng cho chúa Hiền từ hồi giữa thế kỷ thứ 17. 

Tại Huế, lúc Pierre le Poivre đến đã có ba nhà thờ của đạo Thiên Chúa và mấy vị giáo sĩ, trong số đó thì hai vị giúp việc nhà vua. Một vị là nhà toán học của Võ Vương, vị này người Bồ Đào Nha, chắc hẳn là giáo sĩ Loureiro tức là người thứ nhất đã tả rõ cây cối ở Nam kỳ, một giáo sĩ nữa người Tiệp Khắc tức cha Koffler giữ chức ngự y tại triều chúa Nguyễn. Giáo sĩ Koffler rất được Võ Vương tin dùng và giáo sĩ có thể tự do ra vào trong cung vua cả nơi ba trăm cung tần ở. Không những giáo sĩ là vị ngự y thứ nhất lại còn là người dạy về cách nuôi chó cho nhà vua. 

Ở Huế hồi đó còn có một Đức giám mục người Pháp tức là Đức cha Lefèvre do hội “Truyền giáo ngoại quốc” phái sang coi cả việc truyền giáo ở xứ này. Cùng ở với Đức cha Lefèvre [2] tại Huế, lại có ba vị giáo sĩ người Pháp. Các nhà truyền giáo người Pháp ăn ở một cách giản dị và sạch sẽ chứ không sống trong cảnh hoa lệ của triều đình Huế như các giáo sĩ dòng Tên mà Pierre le Poivre đã gặp.

Số người Nam theo đạo Thiên Chúa ở Huế hồi đó cũng đã khá nhiều. Khi được tin có người ngoại quốc đến chơi thì họ kéo đến xem rất đông và lại đem cả quà đến tặng để giúp các giáo sĩ tiếp khách một cách long trọng hơn. Pierre le Poivre rất có cảm tình với giáo dân đó, như lời ông đã chép lại. 

Ngoài Kẻ Chợ thủ đô Bắc kỳ và Thuận Hóa kinh đô Nam kỳ, ở Bắc còn có Phố Hiến nam ở gần Hưng Yên ngày nay., Vân Đồn ở bờ bể Quảng Yên gần biên giới Tàu và ở Nam còn có Tourane, Faifo và Pulocambi tức là Quy Nhơn. Ở các thị trấn này thường có các nhà buôn ngoại quốc đi lại buôn bán nên dần dần thành nơi đô hội lớn. 

Phố Hiến là một thị trấn lập ra từ hồi thế kỷ 16 ở trên bờ sông Nhị Hà cách Hưng Yên độ mấy cây số. Thị trấn đó đã có hồi rất thịnh vượng và có tên gọi là Phố Khách; nhưng hiện nay di tích của nơi đô hội đó không còn gì nữa. 

Trước hết các nhà buôn tơ lụa Nhật từ miền Vân Đồn vào có ý muốn mở cửa hàng ở gần những nơi sản xuất nhiều tơ cho tiện việc mua bán, vì họ không được ở hai thủ đô là Kẻ Chợ và Thuận Hóa, nên cùng với các nhà buôn khách và Xiêm La đến ở tại phố Khách. Tiếng phố Khách có nghĩa là phố của người ngoài, của người ngoại quốc, chứ không phải của riêng người Tàu. Đến sau mới gọi là Hiến nam. 

Năm 1637, có mấy người Hà Lan do viên giám đốc một nhà buôn nước đó ở Nhật, phái đến cửa hàng Hirado ở tỉnh Hézen. Họ đáp tàu “Le Grol” đến Bắc Kỳ buôn bán lần đầu là từ đấy. Do một người tên là Hartsinck hướng dẫn người Hà Lan đến ở Phố Hiến và cửa hàng của họ mở mãi đến năm 1700 mới đóng cửa. 

Ở Phố Hiến hồi thế kỷ 17, không phải chỉ có người Nhật, người Tàu người Hà Lan mà còn có nhiều người ngoại quốc khác nữa. Trong số các người ngoại quốc đó, cũng có một vài nhà du lịch như William Dampier đã đến phố Hiến và Hà Nội vào mùa đông năm 1688. Hồi đó cũng như bây giờ tại phố Hiến là một nơi ngã ba sông có hai ngã sông họp lại đấy: Sông Rokbo là đường do đó các thuyền bè của người Á Đông vẫn đến và sông Doumea là đường do đó các tàu của người Âu châu vào nước ta. 

Các tàu Hà Lan thường đỗ cách cửa sông con độ 10 cây số là nơi người trong xứ đã lập nên một đô thị gọi là Douméa, còn các tàu Anh thì đậu cách độ 3 dặm về phía trên, ở đấy cũng có một làng nhỏ. Gần các bến tàu này, người Nam hồi đó đã biết trồng các thứ rau tây để bán cho người Hà Lan. Từ các nơi tàu đậu, người ngoại quốc thường thuê thuyền để chở hàng hóa lên Kẻ Chợ, các thuyền đó hay đậu ở Phố Hiến. Theo lời Dampier thì phố Hiến là một thị trấn lớn có chừng 2000 nóc nhà và một trại lính khá đông. Một phố dành riêng cho người Tàu vì người Tàu lúc đó không được phép ở Kẻ Chợ. Người Tàu hồi đó vẫn để tóc dài, có lẽ là vì họ chưa chịu ảnh hưởng của người Mãn Thanh. Người Nhật hồi đó còn được vua Nhật cho phép buôn bán cũng như người Tàu và người Xiêm La chỉ ở Phố Hiến. Người Pháp cũng có cửa hàng ở Hưng Yên vì không được lên Kẻ Chợ. 

Khi Dampier đến phố Hiến, tuy ở đấy có hiệu buôn của người đồng bang (Anh) nhưng ông ta lại đến ngay trụ sở của Đức giám mục Deydier để trú ngụ và hỏi thăm tin tức. Dampier chép lại rằng: nhà của Đức giám mục tuy thấp nhưng rất đẹp, có thể là ngôi nhà đẹp nhất trong thành phố. Nhà đó ở phía bắc trên bờ sông và xung quanh có xây tường. Cửa thì trông ra một phố sầm uất, hai bên có nhà ở. Cửa đó vẫn mở suốt ngày và ngay cửa có phòng để tiếp khách người ngoại quốc. Trong phòng đó đồ đạc bày rất đẹp và lại có treo cả những bức họa Âu châu trên tường. [3] 
Vân Đồn mà sau đó nhiều tên khác như Tân Yên, Tinh Yên, Yên Bằng, Yên Quảng tức là Vạn Ninh (Quảng Yên) ngày nay và có lẽ là Quibenhu torng các bản đồ nước ta của các nhà du lịch Âu châu hồi thế kỷ 17. Đó là cửa bể mở cao người ngoại quốc thông thương trước nhất ở Bắc kỳ. 

Vân Đồn lập ra từ 1148. Hồi đó nhiều lái buôn Mã Lai, Xiêm La, Miến Điện và Nhật đến buôn bán và được phép ở tại mấy hải đảo gần biên giới Tàu trong vịnh Bắc kỳ. 

Còn ở Trung kỳ thì Faifo, Tourane là những hải cảng có người ngoại quốc đến trước hết. Tại Faifo đầu thế kỷ 17, khi các giáo sĩ đầu tiên đến, đã có một phố của người Nhật và người Tàu ở. Trước và đầu thế kỷ 17, đã có nhiều thuyền buôn của Nhật có giấy phép của nhà vua ban cho thường đến buôn bán ở hai thị trấn trên này và cả ở Vinh. Từ Nhật đến giang sơn của chúa Nguyễn hồi đó, có hai đường hàng hải, một đường từ Trường kỳ đến Faifo và một đường nữa từ Trường kỳ đến Vinh. 

Năm 1615, giáo sĩ Buzomi đã thấy có nhiều nhà buôn Nhật ở Faifo và năm 1618, giáo sĩ Borri, nói Faifo là “một thành phố và hải cảng đẹp nhất nước có nhiều người ngoại quốc đến”. Giáo sĩ này còn nói rằng “người Tàu và Nhật là những người ngoại quốc buôn bán với nước Nam nhiều nhất, mỗi năm họ đến một hải cảng là nơi có phiên chợ họp. Chúa Nguyễn cho phép người Tàu và người Nhật được chọn một khu để lập nên thị trấn, cho phiên chợ họp được dễ dàng hơn. Thị trấn đó là Faifo; thị trấn đó rất lớn nên có thể nói là gồm hai thị trấn, một của người Tàu, một của người Nhật. Mỗi thị trấn ở riêng một khu và có viên quan Tổng trấn cai trị riêng theo luật lệ mỗi nước”. 

Từ 1614 [4], ở Nhật bắt đầu cấm đạo, nên các người Nhật theo đạo Thiên Chúa, theo lời giáo sĩ Alexandre de Rhodes, mỗi năm ba bốn lần sang Việt Nam rất đông để giữ cho trọn bổn phận về tôn giáo và lấy cớ để buôn bán. 

Đến 1634, chúa Nguyễn ra lệnh cấm đạo, những người Nhật theo đạo ở Faifo nhiều người bỏ đạo, vì có thế thì mới có thể ở lại buôn bán được. 

Từ Tourane đến Faifo, hồi thế kỷ 17, có thể giao thông bằng đường thuỷ trong một vũng bể dài, vũng đó hiện đã bồi. Hồi đó ở Tourane cũng có một ít người Nhật ở trên bờ phía tây vũng bể Tourane. 

Tại Faifo hiện nay vẫn có một chiếc cầu gọi là cầu Nhật Bản…[5] Chắc hẳn cầu cũ của người Nhật đã hỏng từ lâu chỉ còn lại cái tên mà thôi. Gần Faifo người ta còn tìm thấy ba ngôi mộ cổ của người Nhật sang buôn bán lúc xưa khi chết chôn ngay tại đấy. [6] 

Ở Vinh thì hiện nay không còn thấy di tích gì về việc người Nhật đến buôn bán hồi thế kỷ 17. Người ta chỉ biết rằng các tàu Nhật ngày xưa đến buôn bán ở phía bắc Trung kỳ thường đậu ở phía trên Vinh, tại chợ Phúc Lệ thuộc phủ Hưng Nguyên ngày nay. Ở đấy có một ông quan coi việc cấp giấy phép cho họ được bán và mua hàng hóa. 

Ở Nhật hiện nay người ta còn giữ được nhiều vật kỷ niệm về cuộc thông thương giữa người Nhật và nước ta hồi 300 năm trước. Tại nhà thờ riêng của họ Chaya sang buôn bán ở xứ Đàng Trong vào hồi từ 1615 đến 1624. Lại một bức họa tứ bình nữa vẽ một chiếc tàu của Chaya Matajorô Shiurrokn đang tiến vào vũng Tourane hiện còn giữ tại nhà thờ của họ Chaya. 

Một họ Nhật nữa, trước làm nghề hàng hải, họ Kadoya hiện đang giữ được một bức bản đồ đi bể bằng da cừu về đường bể từ Trường kỳ đến Faifo, có hai đường dùng kim bàng đục thủng chỉ rõ mỗi ngày tàu đi được đến đâu trong lúc đi và lúc về. Trong các người Nhật sang buôn bán ở Trung kỳ thưở xưa, có một người tên là Araki Sotarô hồi năm 1620, đã lấy một người trong họ Tôn thất nhà Nguyễn. Người đó tên là Amô đã theo chồng về Nhật ở mãi đến năm 1645 mới chết. Mộ người đàn bà Việt Nam này hiện còn ở đền Daio-ji tại Trường kỳ, và con cháu họ này hiện còn giữ được một tấm gương ở nước Nam đem về. 

Ngoài các thị trấn nói trên, hồi đó ở tỉnh Pulocambi [7] tức là Quy Nhơn ngày nay, một tỉnh của Chiêm Thành mới sáp nhập vào đất nước Nam dưới quyền chúa Nguyễn còn có hai thành phố nhỏ là Nước Mặn và Nước Ngọt. Hai thị trấn này đều có đề rõ trong bản đồ nước ta của giáo sĩ A.De Rhodes và đều ở phía Bắc Quy Nhơn. Nước Mặn là nơi các giáo sĩ Buzomi, P.Di Pina và Cristoforo Borri đã được vị trấn thủ tỉnh Pulocambi cho phép ở để truyền giáo trong mấy năm. Theo lời giáo sĩ Borri thuật trong tập ký sự của giáo sĩ để lại, thì tại Nước Mặn cũng có nhiều phố xá, đông dân cư và thuyền bè đi lại buôn bán. Viên trấn thủ Pulocambi lại sai người xây cho các giáo sĩ một ngôi nhà thờ và một dinh cơ làm trú sở cho các nhà truyền giáo Tây phương. 

Ở trên, chúng tôi đã nói rõ tình hình nước Việt Nam ta và các nơi đô thị cùng hải cảng ở nước ta trong các thế kỷ 16, 17 và 18 là để cho độc giả biết rõ giới hạn của hai xứ Bắc, Nam ở nước ta và quen dần với tên các nơi cố đô và thị trấn cổ của ta hồi đó. Có thế khi biết đến công cuộc truyền giáo hồi đầu tiên, ta mới nhận thấy những sự gian nan trong công cuộc đó. 

Chúng tôi còn cần nói rõ chữ Cochinchine (do chữ Caunchi-China chữ Tây Ban Nha và chữ Caoci-Cina chữ Ý mà ra) là nguyên từ chữ Kiaotche (Giao Chỉ) rồi sau thêm vào chữ China để cho khỏi lầm với Cochin ở Ấn Độ. Chữ đó ngày nay là tên xứ Nam kỳ; bắt đầu từ thế kỷ 17, người Âu đã dùng để chỉ các tỉnh từ Linh giang trở vào thuộc quyền chúa Nguyễn. Chữ Tonkin hoặc Tonquin (Đông Kinh) là dùng để chỉ đất thuộc quyền chúa Trịnh ở phía Bắc Linh giang. [8] 
Sau này chữ An Nam, Việt Nam là chữ cả họ Nguyễn và họ Trịnh đều dùng để chỉ cả đất nước Nam ở dưới quyền vua Lê và sau này sẽ là giang sơn của nhà Nguyễn từ đời Gia Long cho đến ngày nay. 

Các sách địa dư cổ của người Âu châu như cuốn của Samson Abbeville làm cho Pháp hoàng hồi 1652 đã vẽ bản đồ bán đảo Đông Dương rất rõ ràng và gần đúng các bản đồ ngày nay. Trong cuốn đó lại tả rõ cả hai xứ Đàng Trong của chúa Nguyễn và Bắc kỳ về chúa Trịnh rất rõ ràng, nói đến cả phong tục và sản vật theo đúng như các nhà du lịch và các giáo sĩ đã biết. 

Trước hồi này, các sách địa dư Âu châu hồi thế kỷ 14, 15 chỉ một đôi cuốn sách nói đến Chiêm Thành mà không thấy nói đến tên nước ta. Ở miền Viễn Đông lúc đó, theo lời tả của Marco Polo, các sách địa dư người Âu chỉ chép là có nước Tàu và một miền Tiểu Ấn Độ (Inde Mineure) đối với miền Đại Ấn Độ (Inde Majeure) tức là Ấn Độ ngày nay. Trong các bản đồ Á châu của người Âu vẽ hồi đó vẽ hình bán đảo Đông Dương chưa rõ như bây giờ, chỉ thấy vẽ một con sông “Indies tinis” mà có người đã cho đó là sông Nhị Hà ở Bắc Kỳ bây giờ. 

Xem thế ta đủ biết chỉ từ cuối thế kỷ 16 đầu thế kỷ 17, người Tây phương mới biết rõ và bắt đầu để ý đến bán đảo Ấn Độ China này. 
------------------------------
Chú thích

[1] Pierre Poivre sinh tại Lyon ngày 23 Aout (theo một vài tác giả lại nói là ngày 13) năm 1719. Poivre sinh ra trong một gia đình làm nghề thương mãi. Poivre vào học ở trường của hội Thừa sai, nhưng chí phiêu lưu lại mạnh hơn chí tu hành. Bởi đó nên năm 1740, Poivre đáp tàu qua biển China và ghé các nơi như Canton, xứ Nam kỳ và các đảo Ấn Độ Hà Lan (Ile de la Sonde). 
Lúc trở về, chiếc tàu Dauphinh, chở Poivre, khi đến eo biển Banca thì gặp phải một hạm đội của Anh, đôi bên giao chiến, bên địch mạnh hơn thắng. Poivre bị thương ở cánh tay mặt và chiếc tàu Dauphin thì bị bắt. Các hành khách trong tàu đều bị bắt làm tù binh và giải về ở Batavia. Poivre bị cưa mất cánh tay, nhưng thừa lúc còn trú tại mấy đô thị của người Hòa Lan, Poivre để ý khảo sát về cách trồng trọt các thứ như đinh hương, quế… Bốn tháng sau Poivre được tha và tới Pondichéry sau khi Madras bị thất thủ (1746). Ông La Bourdonnais liền cho Poivre theo ông xuống tàu lấy theo tư cách là một vị thư ký của ông, và đem ông trở về đảo France (Madagascar) và đi ngang đảo Martinique và nước Anh cát lợi. La Boudonnais bị bắt giam giữ, còn Poivre lại được tha và trở về Pháp. Ông về tới Paris ngày 15 Juin 1743. 
Theo Launay (trong quyển Histoire 1 p.305) thì Poivre lúc đấy không có chí hướng vào hội Thừa sai nữa, vì tật què tay đã làm cho ông không được học làm linh mục nữa. Vị tổng trưởng bộ Hải quân liền giao cho Poivre hai việc: mở đường thương mãi với xứ Nam kỳ, và mua các giống cây hương liệu về trồng ở đảo France. Từ năm 1758 đến năm 1767, Poivre lại trở sang Canton, Phi Luật tân, xứ Nam kỳ và đảo France. Năm 1767, trong cuộc hành trình tới đảo Madagascar, Poivre lại bị người Anh bắt lần nữa, nhưng cũng trong năm ấy ông được tha về Pháp. Các công cuộc hữu ích của ông đã giúp cho nước, làm cho ông được thưởng huy chương Saint Michel, được các giấy tưởng lục ban khen và được một số tiền thưởng 20.000 đồng Anh kim; ông lại được cử làm đặc phái viên của viện Hàn Lâm khoa học. Mười năm sau, quận công de Prastin (người thay quyền Choiseul năm 1763 tại bộ Hải quân) liền sai Poivre qua đảo France và đảo Bourbon làm giám sát hai đảo ấy. Poivre ở đấy sáu năm và đã trở nên một nhà chính trị danh tiếng, ông lập tờ hiệp ước, giảm bớt công việc nặng nhọc cho bọn dân nô lệ, sửa sang việc canh nông, và làm cho đảo France sau khi bị hại vì chiến tranh được trở nên phong phú. Năm 1773, ông có xin truy cấp và được ông Turgot gởi cho 12.000 đồng Anh kim; Poivre chết gần Lyon ngày 6 tháng 6 năm 1786. 
[2] Annaud Francois Lefèvre sinh ngày 21 Decembre 1709 ở Calais (Pas de Calais), ngài qua Siam năm 1737 được thụ phong Giám mục 6 Octobre 1741 trong ngày lễ Epiphante. Lúc ra đi, từ Siam qua Đàng Trong, trong lưng chỉ có 500 đồng. Đường đi khó nhọc Đức cha sinh bịnh và lâm vào cơn nguy cho đến bổn đạo phải dự định gánh hòm theo phòng sợ giữa đường ngài qua đời. 
Phổi, dạ dày, ngực đều đau, ăn không tiêu; nhưng lúc mới tới Mgr.Lefèvre đã xứng tráng cho 3.000, 4.000 bổn đạo ở miền nam Đàng Trong. Tới Huế, Mgr.Lefèvre lập toà Giám mục tại Thợ Đúc. Ở Đàng Trong được 19 năm, Mgr.Lefèvre qua đời tại Matkompul (Cao Miên) 27 Mars 1760. 
[3] Xem G.Dumontier, Les Comptoirs Hollandais de Phố Hiến ou Phố Khách près Hưng Yên (Tonkin) au XVII siècle, Bulletin de Géographie historique et descriptive 1895 tr.220-228). 
[4] Histoire de la religion chrétienne au Japon p.254. Shogun Ioeyasu hiệu là Daifurame ra luật bắt đạo năm 1614 (xem Hist.des Miss.Cath. par P.Lesourd p.70-71)
[5] Hay là cầu Lai Viễn, hay Chùa Cầu, Cầu Ngòi (xem sur le Pont Japonais de Faifo au XVII siècle par L.Cadière B.A.V.H 1920 p.349-358)
[6] Ba ngôi mộ cổ này hiện ở địa phận huyện Điện bàn, một ngôi ở làng Tân An và hai ngôi ở làng Cẩm Phố (Quảng Nam). Ba ngôi mộ ấy là của ba người Nhật Gusoku, Banjiro, Yajirobi. 
Người Nhật qua nước ta từ thế kỷ XV, có hai đường hàng hải nối liền Nagasaki và Faifo, Nagasaiki và Vinh. 
Nhật cùng Đàng Trong giao thiệp rất thân thiện mãi đến 1635 khi Shogun Iemitsu bắt đạo thì sự giao thiệp ấy mới ngừng (xem Cranets d’un Collectionneur H.Peyssonnaux B.A.V.H 1933 p.261-269). 
[7] Hay Pulocambi: Poulo gambir, quãng giữa Qui Nhơn-Sông Cầu. Người Bồ Đào Nha gọi Quiguin (Quinhơn là Pallucambi) 
[8] Xem L.Aurousseau, sur le nom de Cochinchine, Bulletin de l’E.F.E.O, quyển XXIV, tr.563-579.


Tác giả: Hồng Lam




Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©hocday.com 2019
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương